Geen naïeve dokter

Patiënten betalen jaarlijks zo’n miljard euro te veel voor hun medicijnen, doordat huisartsen weigeren goedkopere alternatieve geneesmiddelen voor te schrijven....

Tja, huisarts Hans van der Linde is natuurlijk christelijk opgevoed, hoewel hij nu weinig met religie meer heeft. ‘Het besef dat je dingen goed óf niet goed kunt doen, raak je nooit meer kwijt.’ Dat hij vroeger een geweldige huisarts had, hielp hem voor het vak te kiezen. Dat deed hij trouwens pas op zijn 25ste, toen hij al getrouwd was en kinderen had.

Toen die kinderen ziek werden, merkte hij zelf hoe belangrijk de dokter is. Ook dat heeft zijn ervaring getekend. ‘We hebben daar zó mee geleden. Heel vaak bij dokters gezeten; vaak geopereerd en veel ellende gehad. Dan maak je een afspraak met zo’n hoogleraar, en die is er dan niet, omdat hij een congres heeft in Amerika. Dan moet je vier maanden wachten en word je boos.’

Ergens rond die ervaring zouden de wortels van zijn medische strijdvaardigheid kunnen liggen – als we dat dan zo graag willen weten. Maar voor de rest, zegt Van van der Linde, heeft hij toevallig veel energie en is hij zijn naïviteit gewoon iets eerder kwijtgeraakt dan zijn collega’s.

Hij zit er ontspannen bij, in zijn zonovergoten oase in het Zeeuwse Burgh-Haamstede. Een kleinkind murmelt in de wieg onder de boom en tijdens het gesprek snoept de huisarts twee Zeeuwse suikerbolussen weg. Op de tuintafel ligt een forse stapel documenten; e-mails en rapporten. Voor het geval we ook dáárvan de details willen weten. Of als we de vele steunbetuigingen aan zijn adres willen lezen, of het schandelijk promotiemateriaal waarmee de farmaceutische industrie de artsen blijft bestoken.

Wat hij doet, heet tegenwoordig klokkenluiden. Van der Linde maakt niet alleen de farmaceutische industrie te schande, maar ook zijn collega’s die de andere klant blijven opkijken. Dat moet ophouden, vindt hij. Die strijd duurt nu al bijna vijftien jaar.

In dienst van de Landelijke Huisartsen Vereniging beoordeelde hij jarenlang of de nascholing van artsen wordt beïnvloed door de farmaceutische industrie. Dat bleek stelselmatig het geval. Eén communicatiebureau werd maar liefst zes keer de vergunning ontnomen voor een cursus omdat het ‘lesmateriaal’ voornamelijk bestond uit verkapte reclame. Hij richtte een nascholingscentrum op in Capelle aan den IJssel. ‘Dat loopt nu als een trein.’

Daarvoor maakte hij als bestuursvoorzitter van het Rotterdamse huisartsenlaboratorium mee dat een langlopend onderzoek van de industrie, dat door het laboratorium bij patiënten werd begeleid, in één klap werd stopgezet. Het bewuste geneesmiddel werd toen al voldoende door artsen voorgeschreven. Kennelijk had de producent geen baat bij een uitkomst die alleen maar complicerend kon werken. Dus werd de stekker eruit getrokken. ‘Een schokkende ervaring die me de ogen heeft geopend.’

Afgelopen week schreef Van der Linde een vlammend artikel in het vakblad Medisch Contact. Hij rekent daarin voor dat dat de heimelijke invloed van de farmaceutische industrie de Nederlandse patiënt minstens één miljard euro per jaar kost.

Als voorbeeld noemt hij de marketing van de dure cholesterolverlager Lipitor, die ten koste gaat van het goedkope en evenwaardige alternatief simvastatine. Tegen alle officiële adviezen in blijven huisartsen en specialisten dat dure middel voorschrijven. Omdat ze worden beïnvloed door een handvol collega’s die zich opwerpen als expert, zegt hij. En omdat deze ‘medische opinieleiders’ zijn omgekocht door de industrie. Alleen al het geval Lipitor kost ons 100 miljoen per jaar.

Toevallig komt de British Medical Journal deze maand tot dezelfde conclusie. In Engeland zou in vijf jaar 2,9 miljard euro te besparen zijn, wanneer ziekenhuizen en artsen zouden overstappen van het dure op het goedkope middel, zo berekenen twee experts. Er zijn geen wetenschappelijke argumenten dat niet te doen; een kleine groep patiënten met zeer hoog cholesterol uitgezonderd. Dat het niet gebeurt, wordt ook dáár veroorzaakt door een gesmeerde lobby van de farmaceutische industrie.

In 2004 won Van der Linde drie zaken tegen grote pillenfabrikanten die dokters buitensporig hadden gefêteerd om bepaalde geneesmiddelen voor te schrijven. Onlangs stond hij met succes op tegen John Kastelein, de Amsterdamse hoogleraar hart- en vaatziekten, die zich met enkele collega’s door fabrikant Pfizer liet gebruiken om reclame te maken. De Amsterdamse hoogleraar erkende zijn fout, noemde zichzelf naïef en en trok zich uit de reclamecampagne terug.

Soms heeft u succes, maar de farmaceutische industrie ziet u als een eenzame querulant die niet gesteund wordt door de artsenorganisaties.

‘Dat komt doordat de medische achterban verdeeld is. Van de huisartsen is ruwweg de helft pro-industrie. Maar bestuursleden en directeuren van de landelijke huisartsenvereniging, het Nederlands huisartsengenootschap en de artsenorganisatie KNMG steunen me en moedigen me aan. Maar ze zeggen: als we dat openlijk doen, verliezen we leden. Het past trouwens wel in deze tijd dat mij gevraagd wordt of ik querulant ben. Als je aantoont dat honderden miljoenen over de balk worden gegooid, vragen ze: waarom doe je dit eigenlijk? Heb je aandelen? Heb je een moeilijke jeugd gehad? Nee, er gaat gewoon heel veel geld over de balk. Een miljard. Daar moet iemand een einde aan maken.’

Hoogleraren worden omgekocht, stelt u. Onderzoekers zeggen dat ze de uitslag melden van research, niks meer of minder.

‘Dat is helaas niet waar. In 25 jaar als bestuurder van universiteitsfondsen, heb ik de onafhankelijke hoogleraren zien verworden tot wetenschappers die hun hand ophouden bij de industrie. De derde geldstromen van de industrie hebben op de universiteit een grote afhankelijkheid gekweekt. Het probleem zit vooral bij de contractresearch voor zogeheten me-too-middelen. Dat zijn vierde, vijfde of zevende varianten op het goedkopere middel dat allang bestaat en hetzelfde doet.’

‘Die middelen moeten klinisch worden getest en dat is research, maar het stelt niets voor. Voor een hoogleraar is het belangrijk veel onderzoek en veel publicaties te hebben. Er wordt dus geëxcelleerd op de vierkante millimeter. Er worden tientallen van dit soort studies gedaan. Bijvoorbeeld een studie van 24 onderzoeken voor de bloeddrukverlager Crestor.

‘Wat je wilt weten, is of je daar langer door leeft of minder snel een hartinfarct van krijgt. Maar dát wordt niet onderzocht. Men kijkt alleen of het cholesterol erdoor omlaag gaat – iets wat we allang weten.

‘Daar worden 24 universitaire afdelingen mee belast, want ze willen dat 24 onderzoeksleiders straks over dat middel gaan praten. Puur en alleen om dat middel in de pen van de arts te krijgen. In Duitsland en Frankrijk worden met hetzelfde doel precies dezelfde onderzoeken opgezet.’

En u bent de enige huisarts die daar openlijk tegen protesteert.

‘Ik heb het voordeel dat ik tien jaar lang systematisch al het onderwijs en nascholingsmateriaal voor artsen heb bekeken. Veel huisartsen hebben het veel te druk met hun eigen toko. Anderen zal het worst zijn. Veel huisartsen voelen zich ook onrechtvaardig behandeld. Ten onrechte, vind ik. We hebben een hartstikke hoog salaris en voortreffelijke voorzieningen. Het laatste halfjaar worden we te grazen genomen in het nieuwe zorgstelsel. Ik vloek óók als ik weer eens geld moet zien te krijgen van de zorgverzekeraars. Maar daarvoor hadden we toch een prima leven?’

‘Veel artsen weigeren zich te bekommeren over de prijs. Ze zeggen: dat is mijn zaak niet, de industrie en de overheid gooien óók met geld en de zorgverzekeraars gooien het zelf over de balk. Maar dat heeft niets te maken met je plicht goed en goedkoop voor te schrijven.’

Huisartsen zijn kleine zelfstandigen en hebben relatief weinig communicatie over en weer, constateert Van der Linde. ‘Ze zijn van goede wil, maar vaak naïef. Ze moeten echt leren hoe ze worden beïnvloed en ingepakt.’

Hopelijk zijn ze in hun medische diagnoses minder naïef.

‘Hier moeten huisartsen varen op het kompas van anderen, zeker bij preventieve middelen zoals tegen een hoog cholesterolgehalte. Je kunt niet zien of iemand geneest. Alleen de wet van de grote getallen bepaalt welk middel je moet geven. Je vaart op degenen die dat hebben onderzocht. Dat juist die mensen de afgelopen tien jaar zijn omgekocht, gelooft men niet. Medische collega’s zijn niet dom. Ze dachten alleen dat ze intellectueel onafhankelijk waren.’

Volgens de overheid gebeurt er voldoende tegen beïnvloeding. Meereizende echtgenotes moeten nu zelf hun maaltijd betalen wanneer hun man in een Zuid-Frans conferentiecentrum door de industrie wordt voorgelicht.

‘Haha! Het echte gunstbetoon van de industrie loopt tegenwoordig langs andere kanalen. Alle cardiologen hebben naast hun maatschap een stichting waarin geld voor onderzoek wordt gestopt. Het gunstbetoon aan huisartsen is wel gereguleerd, maar er is geen actieve opsporing. Dat zou de Stichting Code Geneesmiddelenreclame moeten doen; een zelfregulerend orgaan. Maar waarom zou de omgekochte de omkoper aanklagen? Dat gebeurt dus niet.’

Kijk eens goed naar de getallen, zegt Van der Linde. Bij geneesmiddelen wordt in Nederland veruit het meeste geld uitgegeven aan cholesterol- en bloeddrukverlagers. Die middelen genezen niet, maar worden preventief gebruikt.

‘Laat mij nou eens vragen hoeveel jij denkt dat het helpt. Je hebt hoge bloeddruk en slikt zo’n mid del. Met hoeveel procent kans wordt de kans op een hartinfarct dan verlaagd? 50, 30, 10 of 5 procent? Nee, het is hoogstens 2 procent.

‘Als je géén hoge bloeddruk hebt, is de kans een hartinfarct te krijgen 4 procent. Als je daar wel aan lijdt, stijgt de kans tot 6 procent. Die medicijnen doen iets in het gebied daartussen.

‘Eigenlijk is het wonderbaarlijk dat ze worden gegeven. Als huisarts doe ik het zelf ook hoor, want elke kans op verbetering grijp je aan. Maar het zijn uiterst marginale effecten die je met al die pillen bereikt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden