Geen medailles, wel winst in de vrouwenstrijd

Haar olympische deelname duurde nog geen anderhalf minuut. Maar als eerste vrouwelijke olympiër uit Saoedi-Arabië schreef judoka Shaherkani historie. 'Het is belachelijk dat het zo lang heeft geduurd.'

LONDEN - Het publiek in de Excel Arena herkent de symboliek als een meisje van 16 jaar met een strakke hoofddoek om de tatami betreedt. Onder luid applaus wordt Wojdan Shaherkani aangekondigd als de eerste vrouw, die ooit voor Saoedi-Arabië aan de Olympische Spelen deelneemt. Aan de hand van haar vader en coach heeft ze de North Arena betreden, stevig vastgeklemd door beide ouders verlaat ze mat 2 na een voorspelbare nederlaag tegen Melissa Mojica uit Puerto Rico.


De olympische droom van Shaherkani heeft welgeteld 1 minuut en 22 seconden geduurd. Ze draagt een zwarte band, hoewel ze die nooit heeft behaald. Wojdan wordt getraind door haar vader, want vrouwen worden in Saoedi-Arabië niet toegelaten tot sportclubs. Hier staat geen afgetrainde sportvrouw, dat kan ook niet.


Onwennig probeert Shaherkani een beenveeg in te zetten, alsof ze de beschrijving uit het instructieboek tracht te herinneren. Als ze struikelt, is de eerste aanval van Mojica meteen raak. Ippon. Shaherkani ligt op haar rug en voelt meteen of haar hidjab nog recht zit. 1 minuut en 22 seconden is de wereld getuige geweest van een historische mijlpaal, in dat opzicht kon Shaherkani niet verliezen.


Met Saoedi-Arabië gingen ook Qatar en Brunei overstag, waardoor IOC-voorzitter Jacques Rogge triomfantelijk de eerste Spelen kon aankondigen met vrouwen bij alle deelnemende landen. In 1996 hadden nog 26 landen geen vrouwelijke sporters naar Atlanta gestuurd.


'Het is belachelijk dat het zo lang heeft geduurd', zegt Gauri van Gulik, van de afdeling vrouwenrechten van Human Rights Watch. 'Het is niet de oplossing van het grotere probleem van de volstrekte segregatie tussen mannen en vrouwen in Saoedi-Arabië. Maar het is een doorbraak.'


Alleen onder grote druk van het IOC, dat Saoedi-Arabië van de Spelen dreigde te verbannen, werd met Shaherkani tevens de in Amerika wonende atlete Sarah Attar afgevaardigd. 'Het ligt gevoelig bij sommige conservatieve, religieuze geleerden in Saoedi-Arabië', zegt Midden-Oostenexpert Annemarie van Geel. 'De minister van sport Nawaf heeft veel kritiek te verduren gehad. Een geleerde vroeg hem stekelig of hij zijn eigen dochter ook had laten meedoen.'


Uiteindelijk formuleerde Nawaf een compromis om beide kampen tevreden te stellen. Shaherkani en Attar mochten deelnamen aan de Spelen op voorwaarde dat ze in correcte, islamitische kleding zouden sporten. De in San Diego opgegroeide Attar trainde geregeld zonder hoofddoek, in een topje en een korte broek op de atletiekbaan. Maar die foto's werden schielijk van haar website verwijderd.


En dus zien we Shaherkani met hidjab, hoewel de Internationale Judo Federatie zich aanvankelijk verzette. Een los zittende hoofddoek zou te gevaarlijk zijn en tot een letterlijke verwurging kunnen leiden. Maar tot een grondgevecht komt het niet eens. Glimlachend beziet Shaherkani het pandemonium in de catacomben van de Excel Arena. Maar, alweer symbolisch, het woord wordt gevoerd door een man.


De vertegenwoordiger van de Saoedische delegatie zegt dat Wojdan 'heeft genoten en trots is op haar deelname aan de Spelen.' En zonder een spier te vertrekken: 'Wojdan heeft helaas geen medaille gewonnen, maar we zijn trots op haar. Ze heeft het geweldig gedaan.'


Hij vertolkt ongetwijfeld de gevoelens van een kleine minderheid. 'De druk op Shaherkani moet enorm zijn', aldus Van Geel. 'De religieuzen zeggen dat sportende vrouwen hun maagdenvlies kunnen breken. Het zou lesbische praktijken kunnen veroorzaken. Dat krijg je als 16-jarig meisje allemaal over je heen. De in Amerika wonende Attar heeft er minder last van, zij blijft buiten die maalstroom.'


Tegenstanders van de vrouwelijke sporters in Londen hebben in Saoedi-Arabië zelfs een Arabisch twitteraccount geopend voor Olympic Prostitutes. Van Geel: 'Amnesty International in Amerika heeft al besloten om dat account te kapen en de hashtag te gebruiken om de Saoedische vrouwen in Londen een hart onder de riem te steken. Het is een ludieke manier om tegen die account te protesteren.'


Zien we in de Excel Arena geen valse symboliek van een meisje dat de realiteit van een seksuele apartheid in Saoedi-Arabië moet camoufleren? 'Zo kun je het zeggen, dat is niet overdreven', stelt Van Gulik, namens Human Rights Watch. 'Er bestaat in Saoedi-Arabië totale segregatie tussen mannen en vrouwen. Vrouwen mogen zonder toestemming van mannen niet werken of autorijden.


'Toch zou een symbolisch moment als de deelname van vrouwen aan de Spelen daar verandering in kunnen brengen. Het helpt echt, al is het alleen maar ter inspiratie voor alle vrouwen in Saoedi-Arabië die vechten voor gelijke rechten.'


Van Geel heeft haar twijfels. 'Mensen die wat sceptischer zijn, spreken van windowdressing. De Saoedi's zouden zogenaamd toegeven aan de druk van buiten en binnenshuis de vrouwenemancipatie traineren. Maar het sociale veld in Saoedi-Arabië is zeker niet statisch. Er zijn verschuivingen zichtbaar.'


Qatar had vanwege zijn olympische ambities geen andere keuze dan de ban op sportende vrouwen op te heffen, concludeert Van Geel. 'Je kunt moeilijk de Spelen willen organiseren zonder vrouwen af te vaardigen. Voor Qatar was de inzet duidelijk: wij sturen vrouwen naar Londen om het IOC gunstig te stemmen. Ook al is Doha niet langer kandidaat voor de Spelen van 2020, ze hebben het nog niet opgegeven. Ik heb begrepen dat Doha nu kandidaat wil zijn voor 2024, Qatar heeft de olympische droom nog niet losgelaten.'


Ook de Egyptische tafeltennissters volgen de islamitische kledingvoorschriften. Zo speelt Raghd Magdy in het dubbelspel tegen Nederland in een lange broek en met een hoofddoek om, alsof de tijd vijftig jaar heeft stilgestaan.


De Arabische Lente is tastbaarder in de hal voor de gewichtheffers. In de B-groep van de categorie boven 78 kilo straalt Khadija Mohammad uit de Verenigde Arabische Emiraten als ze het podium betreedt. Ze draagt geen hoofddoek en is in haar zwarte trainingspak een stoere vrouw die in de schaduw van de toppers haar eigen records verbreekt.


Als Mohammad voor haar derde poging bij het trekken en stoten het gewicht op de halter tot 62 kilo verhoogt én blijft staan, krijgt ze een staande ovatie van het Britse publiek. Zo wint de Emiraten een 'medaille', zij het een symbolische voor vrouwenemancipatie.


Maar gaat de vrouwenemancipatie op de Spelen voor sommige conservatieve, Arabische landen niet te hard? 'De meningen zijn verdeeld', stelt Midden-Oostenexpert Van Geel. 'Het heeft een positieve invloed op de positie van vrouwen in Arabische landen, maar het zou ook remmend kunnen werken.'


Het Westen moet de Arabische landen de duimschroeven blijven aandraaien, zegt Van Gulik, namens Human Rights Watch. 'Vele partijen hebben ervoor gezorgd dat twee Saoedische vrouwen op de Spelen zijn. Maar dit is pas het begin. Het mag geen eenmalig initiatief zijn geweest. Nu moet de druk omhoog om veranderingen door te voeren, waar jonge meiden in Saoedi-Arabië straks iets van merken. Kleine veranderingen zijn al zichtbaar, op lokaal niveau hebben vrouwen stemrecht. Zonder druk van buitenaf was dat niet mogelijk geweest.'


De vrouwen uit Saoedi-Arabië, Qatar en Brunei hebben zich op deze Spelen niet onderscheiden door hun prestaties. Ze belichamen het aloude, olympische motto van Pierre de Coubertin: deelnemen is belangrijker dan winnen. Dat gevoel overheerst ook in de Excel Arena als Wojdan Shaherkani een poging tot judo heeft gedaan. Ze was er en dat telde. En zo heeft Shaherkani als symbool van de Arabische Girl Power voor alle vrouwen in Saoedi-Arabië goud gewonnen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden