Geen klap, wel een tik

De woorden lagen tot voor kort op ieders lip: herstel van waarden en normen. Het debat lijkt echter stuk te lopen op de praktijk, want hoe je dat?...

'De manier waarop premier Balkenende over waarden en normen praat, is volstrekt achterhaald. Het achterliggende idee is dat mensen, vooral kinderen, een lege emmer zijn waarin je naar believen wat normen en waarden kunt gieten. Zo werkt het natuurlijk niet. Kinderen zijn geen dingen, ze hebben hun karakter, hun achtergrond, en we gaan met ze om als personen, omdat we ook wíllen dat ze personen worden.'

De Utrechtse pedagoog Bas Levering is niet zozeer verontwaardigd, alswel verbaasd over de simplistische manier waarop dezer dagen wordt gedacht over het keren van het morele verval in de samenleving. Een verval dat overigens een waaier van betekenissen kent, variërend van zorg over de grootschalige fraude en brute criminaliteit tot ergernis over het weigeren om op te staan voor ouderen in de bus en het veelvuldig gebruik van het woord kut.

Levering: 'Zelf vind ik dat de omgangsregels wel iets te veel zijn losgelaten, dat je daar van verloedering kan spreken. Maar om van moreel verval te spreken, dat gaat me te ver. Ik verwacht en zie al weer de terugkeer van enige etiquette in de omgang.'

Van de opvoeding wordt veel verwacht. Zijn jongeren crimineel, neemt het zwartijden toe, wordt de faalangst groter en de manieren minder? Dan klinkt meer en beter opvoeden als collectief mantra. Als antwoord daarop, schreef Levering, samen met zijn Leuvense collega's Paul Smeyers en Bert Lambeir en de Nijmeegse onderzoeker Dirk Willem Postma, een bundel pedagogische essays onder de naam Hoezo pedagogisch?

'Want het is de vraag of pedagogen in dat weinig vlottende gesprek over opvoeding nog iets zinnigs te zeggen hebben', aldus Levering. 'Al moeten we ons sowieso niet voor het karretje laten spannen om instant-oplossingen te bieden voor maatschappelijke problemen.'

Dat opvoeders met de genoemde bundel geen praktisch Hoe & Wat-handboek in de schoot krijgen geworpen, moge duidelijk zijn. Wie de tien hoofdstukken doorleest, krijgt evenmin de indruk dat de hedendaagse pedagogen goed raad weten met de Grote Vraagstukken van deze tijd. Een indruk die wordt versterkt door wat de auteurs zelf in hun Nawoord zeggen:

'Het verlies aan eenheid van gedachte over de vraag waar het in de opvoeding naar toe moet, hebben we als een van de belangrijkste redenen gekwalificeerd waarom het pedagogisch project problematisch is geworden. Dat verlies aan eenheid stelt een hele discipline ter discussie.'

Weten de pedagogen het dus echt niet meer, hebben zij de mensen niets meer te vertellen, en kan de discipline maar beter worden opgeheven? Dat gaat Levering, uiteraard, te ver. 'We weten wel degelijk iets, en we maken in ons boek ook wel degelijk keuzes. En geen onopvallende.'

Een van de belangrijke keuzes is dat de schrijvers zich uitspreken voor een 'gedoogbeleid' in de opvoeding. Wordt in het kloeke normen- en waardentijdperk, waarin de uit de VS overgewaaide term zero tolerance het goed doet, gedogen gelijkgesteld aan halfhartig gelapzwans, Levering en de zijnen zien het anders.

Levering: 'In de VS mogen jongeren officieel pas op hun 21ste drinken, maar wel al autorijden vanaf hun zestiende. In de Spring Break, de voorjaarsvakantie, trekken collegekids er massaal op uit en geven zich vervolgens over aan, vaak levensgevaarlijke, bacchanalen. Dat komt omdat volwassenen hen nooit met een terloops glaasje alcohol hebben geleerd dat drinken gewoon gezellig kan zijn. Begrijpelijk dat jongeren, die zich eindelijk onbespied weten, zich overgeven aan de 'verboden' drank. Omdat ze daarnaast nooit hebben geleerd dat autorijden ook riskant kan zijn, zeker in combinatie met drank, leidt dat regelmatig tot vreselijke ongelukken.'

Kinderen moeten dus opgevoed worden, ook in de leuke, genotsvolle en tegelijk riskante zaken van het leven. Dat betekent, vinden de auteurs, net zo goed dat de minder aangename en gevaarlijke kanten van het leven opvoeding vergen. Opmerkelijk is dat zij derhalve niet afwijzend zijn over geweld in de opvoeding.

Levering: 'Natuurlijk houden we geen pleidooi om er lekker op los te meppen in de opvoeding, dat zou onzin zijn. Maar we willen wel dat er meer oog komt voor agressie. Het is een element van het bestaan dat je niet zomaar kunt wegpoetsen door er tegen te zijn.'

Geweld bestaat in de grote wereld, maar er is ook agressie in het gezin, in de opvoeding, in de mens zelf. 'We vragen ons daarom af', aldus Levering, 'of je, hoe goed bedoelend de campagnevoerders tegen kindermishandeling ook zijn, een verbod op slaan zou moeten invoeren in de wet, zoals dat bijvoorbeeld in Zweden bestaat.'

Levering c.s. vinden, zoals bleek in het voorbeeld van het opvoeden tot verstandig alcoholgebruik, dat gedrag gereguleerd moet worden; niet bij wet, maar in de omgang. 'Een klein kind kan best eens een tik krijgen, bepaald gedrag moet gestopt worden. Maar het is tegelijk vanzelfsprekend, juist omdat het eigenlijk vanzelf gaat, dat je dat bij een kind van acht niet meer doet.'

Met dit standpunt zetten de auteurs zich af tegen de vredespedagogiek, een stroming die vooral in de jaren tachtig opgeld deed en waarin men zich inspande om geweld geheel uit te bannen. Wat en hoe het met geweld in de opvoeding precies moet, daar zijn de auteurs niet uit. Levering: 'Het belangrijkste is dat we geweld als thema weer op de pedagogische agenda willen zetten. Je kunt er niet omheen, dus moet je het niet doodzwijgen.'

Thema's verdwijnen niet door ze dood te zwijgen. Conflicten evenmin. Toch is dat iets wat menig modern gezin probeert: onderlinge conflicten wegpoetsen. Niet langer is het de autoriteit van de opvoeder, of 'vader', die de dienst uitmaakt. Gezinnen bewaren de orde en de harmonie door kwesties onderling 'uit te onderhandelen'.

Alweer opvallend is dat juist bij deze vreedzame strategie, de auteurs kritische kanttekeningen plaatsen. Onderhandelen is volgens hen eerder een 'marktstrategie', een strategische uitruil van individuele lusten en lasten, waarbij niet de waarde, maar de prijs van ieders inbreng de doorslag geeft. Als voorbeeld dient het moderne handjeklap aan de keukentafel bij het vinden van een voor alle leden acceptabele vakantiebestemming.

Levering: 'Gezinsleden leggen tegenwoordig hun claims op tafel, in plaats van dat ze samen wegdromen bij een exotische bestemming. Als je als gezin onderhandelt over elkaars wensen en voorwaarden, kun je inderdaad handige oplossingen krijgen. Maar het bevordert ook een sfeer van afzijdigheid, sterker: je ontloopt tegelijk de kans op een echt conflict. En hoe vervelend ook, in een conflict kom je elkaar werkelijk tegen.'

De voorbije 'eeuw van het kind' droeg nog alle hoop en geloof van de Verlichting in zich. Met meer kennis, meer bemoeienis en toenemende welvaart zou de mensheid tot een grote staat van sociale gelukzaligheid gebracht kunnen worden. In de jaren vijftig, net na de oorlog, waren er weliswaar problemen, onder andere met de 'verloederde' jeugd, maar alom overheerste het optimisme dat met goede aansturing, de maatschappij opnieuw opgebouwd kon worden.

In de 'revolutionaire' jaren zestig en zeventig werd weliswaar de aansturing van de 'oude' autoriteiten bestreden, hun gezag stond fel ter discussie, maar met de nieuwe sturingsmiddelen als 'democratisering' en 'emancipatie', kon de maatschappij weer wel beter worden. Het geloof in de veranderbaarheid van mens en maatschappij was daarmee onverminderd groot.

Al lijkt de huidige roep om waarden en normen, méer opvoeding en strengere regels, te getuigen van een groot vertrouwen in 'opvoedbaarheid', in wezen is er van dat vertrouwen weinig meer over. Levering: 'Inmiddels zitten we in een postmoderne, pluriforme samenleving. In de macht van de opvoeding zijn we veel minder gaan geloven. Al leefden we misschien langs elkaar heen in de levensbeschouwelijke zuilen, we spraken wel dezelfde taal en deelden dezelfde christelijke cultuur. Dat is voorbij.'

De sociale wetenschap heeft de rol van het geestelijk gezag van toen, van priesters en dominees, niet over kunnen nemen. Levering: 'Op het persoonlijk vlak heeft de ontkerkelijking geleid tot een immens verlies aan zingeving. Dat is pedagogisch van groot belang.'

Daarbij is ook het grote 'veranderingsproject' van de pedagogen en onderwijskundigen van de vorige eeuw, het bereiken van sociale gelijkheid door het onderwijs, faliekant mislukt. Tal van kostbare maatregelen, onderzoeken en projecten hebben niet geleid tot verwezenlijking van de droom van grootschalige sociale verheffing. Al heeft veel 'verborgen talent' uit de oude arbeidersklasse de maatschappelijke ladder beklommen, nog steeds liggen de prestaties en kansen van groepen kinderen ver uiteen. Misschien wel verder dan ooit. Het achterstandskind uit de jaren zeventig had wel het Nederlands als moedertaal, het kansarme kind van nu niet.

Weliswaar schuilt binnen de 'allochtone gemeenschap' opnieuw een schat aan 'verborgen talent', die zich langzaam aan het publiek begint te tonen, feit blijft dat de maatschappelijke positie van het merendeel van deze jongeren ver af staat van de 'verheven' sociale illusie die dertig jaar geleden werd gekoesterd.

Het meeste, kwantitatieve, onderwijskundig onderzoek was en is gericht op het inzicht krijgen in, en verklarende oorzaken vinden voor gedrag en prestaties, waarbij uiteindelijk 'voorspelbaarheid' en 'beheersing' wordt beloofd. Maar eindeloos veel onderzoek heeft zoveel tegenstrijdige resultaten getoond - dan weer zijn kleine klassen ideaal, dan weer maakt de groepsgrootte niets uit voor de leereffecten - dat van enige 'pedagogische expertise' nauwelijks sprake lijkt.

Levering: 'Ironisch genoeg gaat men toch vrolijk op de dwaalwegen voort, want de overheid komt weer even hard met optimistische plannen voor voorschoolse educatie en de discussie over verlaging van de leerplicht is nog niet verstomd.'

Maar, en daar maakt Levering een draai, toch is het goed dat het geloof in verandering en maakbaarheid hardnekkig is. 'We kunnen namelijk niet anders. De mens is in wezen moralistisch, hij hoopt op en werkt aan verbetering, hij streeft naar geluk.' Daarom ook zijn de 'dwaalwegen' als het bevorderen van projecten voor voorschoolse educatie, in de hoop dat minder kansrijke kinderen iets extra's meekrijgen, niet onzinnig.

Levering: 'Die voorschoolse inspanningen leveren in termen van blijvend betere schoolprestaties niet of nauwelijks iets op, maar daarom gebeurt er nog wel wat. Dat jufs, ouders en kinderen actief met elkaar bezig zijn, heeft wel degelijk betekenis. Alleen: dat kun je niet meten. En dat is de kwaal van deze tijd, dat men alles wil meten.'

De auteurs kozen voor hun bundel Hoezo pedagogisch een pseudoniem: 'E.A. Godot', oftewel: En Attandant Godot, naar het toneelstuk van Samuel Beckett. Levering: 'Wachten op Godot wil zeggen dat je je leven lang wacht op een betekenis, op de zin van het leven, die er voor de mens zonder godsgeloof niet meer vanzelf is. Ons pseudoniem wil aangeven dat het in gesprek zijn, het zoeken alsof er een oplossing is, de essentie van het bestaan is. Ploeteren heeft zin.'

In een tijdperk waarin steeds meer relaties en huwelijken stranden, is het moeilijk om over het bestaan van 'ware' liefde te spreken. Dat is aan kinderen bijna niet meer te verkopen. De postmoderne samenleving kent geen eenduidige waarheid meer, dus evenmin een Ware Jacob(a).

Levering: 'Het seksueel-culturele experiment van het laatste kwart van de vorige eeuw liet zien dat het hebben van veel partners en seksuele vrijheid, ook niet alles is.' Lachend: 'Misschien moet je er even doorheen, die fase van de platte seks, maar na de ontmaskering van de Ware, is het niet meer zo'n grote stap om de relatie met die ene man of vrouw als een opdracht te zien, als een verhaal dat je zelf en met elkaar moet maken.'

Want, en dat is de moraal van de Godot-pedagogen, het grote verhaal mag uitgeblazen zijn, wat mensen verbindt, is dat ze willen zorgen voor elkaar, en samen met elkaar kleine verhalen maken. Dat is de zingeving van het leven. De ouder die met zijn puber het eerste glas wijn heft, de moeder die op school met een 'projectjuf' met haar kind leert spelen en (Nederlands) praten, of de ouders die in hun huwelijk voorleven hoe je problemen oplost, zij maken hun eigen verhaal - dat van betekenis is voor hun kinderen.

Levering: 'De bijdrage van de pedagogische deskundige is eigenlijk: het expliciteren van het gezonde verstand. Methodisch onderzoek biedt wat dat betreft vaak niet meer dan kunst en literatuur. Opvoeden is, op wat trucs na, toch vooral een levenskunst.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden