Géén Jesus Christ Superstar

Voor het eerst in Nederland is er een toneeluitvoering van Bachs Johannes Passion. Gewaagd, want Nederlanders zijn puristen als het op de Passies aankomt. 'Dit is niet de bedoeling van het werk!'

Opschudding in passieland. Voor het eerst in de Nederlandse geschiedenis komt er een theaterversie van de Johannes Passion van Johann Sebastian Bach (1685-1750). Door een operagezelschap nog wel. De regisseur, Dale Duesing (63), is een Amerikaan.

Jezus' gang naar Golgotha laat hij naspelen, door de Nationale Reisopera. Je ziet het verraad van Judas, de mensenmassa, een treurende Maria bij het kruis waaraan haar zoon zojuist is gestorven. Er zijn kostuums en decorstukken. Duesing: 'Ik verwacht dat dit ook aantrekkelijk is voor jonge mensen die niet snel naar een kerk zouden komen.'

Duesing, geboren in Milwaukee, heeft een baritonleven lang ervaring met opera en oratorium. Ook de Johannes Passion kwam vaak voorbij. Meestal zong hij de Christuspartij. Als regisseur nam hij Rossini's opera Il viaggio a Reims onder handen en Cherubini's bloederige Medea. Maar de opwinding waarop hij in Nederland bij zijn enscenering van de Johannes Passion stuit, is nieuw voor hem. De e-mails stromen binnen. 'Hoe kun je denken dat je zo'n compositie kunt ensceneren?' 'Dit is niet de bedoeling van het werk.' En Duesing zelf, op Twitter: 'Het moet geen Jesus Christ Superstar worden.'

Je zou denken dat het Nederlandse passiepubliek inmiddels wat gewend is. In de jaren tachtig parodieerde Mauricio Kagel er in zijn Sankt-Bach-Passion vrolijk op los met 'Jo Jo Jo Johann Sebastian'. Jan Rot, voormalig zanger van The streetbeats, maakte vijf jaar geleden een Nederlandse versie van Bachs Matthäus Passion: 'Jezus lag er vredig bij' en 'Straks hang je aan drie wonden, de spieren scherp verzuurd'. Bij Iván Fischer en het KCO werd in 2008 'Ich will Jesum selbst begraben' gezongen door degene die ook de Christuspartij voor zijn rekening nam. De Nederlandse Bachvereniging onder leiding van Jos van Veldhoven voerde die dubbelrol nog een stap verder door. 'Barrabam!' en 'Kruisigt hem' klonk niet uit de kelen van het volk, maar uit de mond die op andere momenten de Christuspartij zong. Ook die uitvoeringen kregen verontwaardigde reacties.

Duesing: 'Dat is iets typisch Nederlands. De oudemuziekcultuur heeft hier een lange traditie. Er wordt op iedere noot gestudeerd. In het buitenland gaan ze gemakkelijker om met Bachs passies, zeker in de Angelsaksische landen. Daar zijn geregeld ensceneringen te zien. En toen ik laatst tijdens de Osterfestspiele in Salzburg zong, zag ik ook daar een theateropvoering van de Matthäus. Het bleek een concert te zijn met wat toegevoegde gebaren en een orkest op het podium. Onze voorstelling gaat verder. Bij het luisteren komt een visuele en fysieke ervaring. En toch: al laat ik de zangers op hun kop staan, het zal altijd een oratorium blijven. Dat verandert niet.'

Van de twee grote passies die Bach heeft nagelaten, de Matthäus en de Johannes, is de Johannes Passion de meest dramatische. Er is voortdurend actie, de dialogen flitsen heen en weer. Er zijn korte koorgedeelten, van maar één bladzijde, met gejoel en geschreeuw en dan, pats, volgt er een koraal over vertrouwen en goedheid. Duesing: 'Deze passie vráágt om een enscenering.'

Op het podium van de Stadsschouwburg in Enschede heeft Jezus de berg Golgotha bereikt. De weg die hij moest gaan is geplaveid met boeken. Rondom het speelvlak staan ze in hoge kasten opgetast. Voor Johannes, de Evangelist en verteller van het verhaal, is er een schrijftafel klaargezet. Verrassend: als hij Maria ziet treuren om haar zoon stapt hij in het verhaal dat hij vertelt. Hij staat op van zijn bureau, loopt naar haar toe en legt zijn hoofd in haar schoot.

Regisseur Duesing: 'Ik wil de menselijke kant van Bach laten zien. De Evangelist is voor mij geen afstandelijke priester-verteller, maar een betrokkene, iemand die middenin de handeling zit. Hij herleeft wat hij heeft meegemaakt. Het is niet alleen de passie volgens Johannes, maar ook de passie ván Johannes. Hij zit vol innerlijke tegenstrijdigheden, vol vragen, liefde, woede - gevoelens die wij allemaal hebben.'

Het koor neemt intussen een massascène door. De zangers lopen door elkaar, even is de muzikale lijn ver te zoeken. Uit de orkestbak komt het hoofd van dirigent Raphaël Pichon omhoog. 'Dames en heren, graag wat ritmischer in de snelle passages, meer tapatapatá.' De zangers van het Koor van de Nationale Reisopera veren op. Vijf minuten later staat de boel strak onder elkaar.

Wat opvalt, is de saamhorigheid tussen de musici van Holland Baroque Society die met hun historische instrumenten thuis zijn in het idioom van Bach, de solisten en de koorzangers die vooral gewend zijn opera te zingen. Alle radertjes moeten tijdens de première in elkaar grijpen.

Duesing: 'Ik heb mensen in het koor zien huilen van ontroering. Het verhaal van Jezus is zo actueel. Het gaat me er niet om dat mensen moeten worden bekeerd tot het Christendom. Ik wil een samenleving laten zien die iemand verstoot zodra hij afwijkt van de massa. Liever dat dan proberen te begrijpen wat zoiemand beweegt. De voorstelling is allereerst een pleidooi voor tolerantie en begrip. Ik hoop dat de bezoekers niet naar huis gaan met het gevoel dat ze zich hebben vermaakt, maar dat ze aan het denken zijn gezet over hun houding in het leven. Aan het einde van de voorstelling worden er bloemen én stenen gelegd op het graf van Jezus. De Joodse en Christelijke traditie komen samen. Zo.' Duesing vlecht zijn vingers in elkaar. 'De muren in de achterwand van het podium vallen weg. Van het donker ga je naar het licht, naar openheid, eerlijkheid, verzoening. Dat is vandaag nog net zo aan de orde als tijdens het leven van Jezus.'

Voor welke passie moet u een kaartje boeken?

Wordt het de Matthäus, of toch de Johannes? En hoor je het liefst een authentieke Bach, of mag er ook een symfonieorkest klaarzitten met groot koor?

Volkskrant-medewerker Guido van Oorschot maakt een selectie uit het overstelpende aanbod.

De Nederlandse Bachvereniging loopt voorop in de authentieke aanpak. Dit jaar neemt gastdirigent Konrad Junghänel de Matthäus Passion voor z'n rekening. Van hem mogen we gevlamde koren en een kleurrijke begeleiding verwachten. Engelachtig contrapunt wordt geleverd door het Kampen Boys Choir. Vanaf 13/4, bachvereniging.nl

Beleven we de wederopstanding van The Amsterdam Baroque Orchestra & Choir? Na schrijnend subsidieleed brengt Ton Koopman eindelijk weer een grote formatie op de been. En wát andere Bachpuristen ook mogen beweren, hij voert de Johannes-Passion in de Amsterdamse Westerkerk lekker luxe uit, met viervoudig bezet koor. 9/4 en 10/4, tonkoopman.nl

Een paar jaar terug kwam Jan Rot met een 'hertaling' van de Matthäus. Mogelijk klonk de passage 'ze slaan hem lens!' de Evangelische Omroep wat al te driest in de oren. Bij Ria Borkent bestelde de omroep een nieuwe versie. Pieter Jan Leussink en het Bach Choir and Orchestra voeren haar vertaling vier keer uit. Waarna nog achttien concerten volgen in het Duits. Vanaf 2/4, pieterjanleussink.nl

Het Concertgebouworkest kent sinds Willem Mengelberg een grote Bachtraditie. Nu schuift voor het eerst de oude-muziekexpert Jan Willem de Vriend aan. Hij dirigeert in Amsterdam de Johannes, het stuk dat in 2009 nog werd verdreven door de gloednieuwe St John Passion van James MacMillan. 15/4 en 17/4, concertgebouworkest.nl. Radio 4: 17/4, 14.00 uur.

Met zijn eerste Matthäus bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest dwong Yannick Nézet-Séguin twee jaar geleden groot respect af. Binnen de kortste keren toverde de jonge chef de Doelen om tot gewijde ruimte. Geen nood als er in Rotterdam een tenor ziek wordt: in dat geval zingt Yannick de aria's gewoon zelf. Vanaf 20/4, rpho.nl

Het Residentie Orkest heeft Reinhard Goebel gestrikt voor de Matthäus. Na malheur met zijn stijkarm ontplooit deze Duitse barokviolist een tweede carrière als dirigent. Goebel krijgt in Den Haag een veelbelovende vocale bezetting, met o.a. Marcel Beekman (Evangelist), Johannette Zomer en het Nederlands Kamerkoor. 22/4 en 23/4, residentieorkest.nl. Live op Radio 4: 23/4, 19.00 uur.

Let verder op de Matthäusen door het Limburgs Symfonieorkest, Brabants Orkest, Gelders Orkest, Orkest van het Oosten (Evangelist: Nico van der Meel), Noord Nederlands Orkest en Holland Symfonia (Christus: Henk Neven).

Bach en de passie

Een passie toont het lijden en sterven van Christus, van het verraad door Judas tot de kruisdood en begrafenis. Bach zette drie passies op muziek, waarvan die naar de evangelies van Mattheus en Johannes zijn overgeleverd.

De Matthäus Passion (1727) is het beroemdst, met solo's als 'Blute nur' en het koraal 'O Haupt voll Blut und Wunden'.

De Johannes Passion (1724) is korter en theatraler. Tot de parels behoren de aria 'Es ist vollbracht!' en het slotkoor 'Ruht wohl'.

Geen land ter wereld waar zoveel Bachpassies klinken als Nederland. Strenge luisteraars hebben de partituur op schoot en applaudisseren nooit. Aan de andere kant van het spectrum staat de 'meezing-Matthäus': wie wil valt luidkeels in. (GvO)

Johann Sebastian Bach: Johannes Passion. Robert Burt, Quirijn de Lang, Hanneke de Wit, Koor van de Nationale Reisopera, Holland Baroque Society o.l.v. Raphaël Pichon. Regie Dale Duesing. Stadsschouwburg Enschede op 2/4 en 3/4. Tournee tot 23/4.

Dale Duesing regisseert de Johannes Passion, de eerste geënsceneerde versie in Nederland. 'Het verhaal van Jezus is zo actueel.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden