Geen hardloper zal Zatopek ooit overtreffen

Emil Zatopek, een van de grootste atleten van de 20ste eeuw, overleed in Praag op 78-jarige leeftijd aan de gevolgen van een beroerte....

'WE HADDEN een goed contact, Emil heeft ook wel bij ons gelogeerd. Het was een fijn mens, het stemt me droef dat hij dood is.' De Nederlandse atleet Wim Slijkhuis (77) haalt herinneringen op aan Emil Zatopek, de Tsjechische atleet die dinsdag op 78-jarige leeftijd in Praag overleed. Slijkhuis liep tijdens de Olympische Spelen van Londen in 1948 de finale van de 5000 meter. De Belg Gaston Reiff won de race, voor Zatopek (zilver) en Slijkhuis (brons). Drie dagen eerder had de Tsjechische luitenant al goud gewonnen op de 10.000 meter.

Zatopeks mooiste momenten kwamen vier jaar later, tijdens de Spelen van Helsinki waar hij binnen acht dagen driemaal goud won, op de 5000 en 10.000 meter én de marathon. Hij is de enige die dit kunststukje volbracht. Te vrezen valt ook dat geen atleet zijn prestatie zal evenaren.

Mooi om te zien was Zatopeks stijl niet, wel effectief. 'Het afschrikwekkendste horror-spektakel sinds Frankenstein', schreef een Britse verslaggever. De Volkskrant in 1948 sprak van 'een grauw gezicht en stotende schouders, een te lage armbeweging'.

Slijkhuis was een man van de middenafafstand (de Nederlander won ook brons op de 1500 meter in Londen), Zatopek was meer een man van de lange adem. Slijkhuis: 'Op snelheid heb ik bij kortere wedstrijden vaak van hem gewonnen, het was een kwestie van hem goed in de gaten houden.'

In de bochten viel de snelheid terug, vertelt Slijkhuis, 'op de rechte stukken zette Emil weer aan. Dan was het een kwestie van bijbenen. Vaak dacht ik: hij redt het niet meer, met die schuddende armen en dat hoofd, maar steeds wist hij de kracht toch weer ergens vandaan te halen.'

Emil Zatopek werd in 1922 in Koprivnice geboren, in het oosten van Bohemen. Hij was de zoon van een timmerman. Slijkhuis: 'Die familie was heel arm. Als jochie moest Emil de gemeentestoepen schoonmaken.'

In de jaren dertig ging hij werken bij de Bata-schoenenfabriek in Zlin; daar ging hij ook voor het eerst hardlopen. In het oorlogsjaar 1941 werd een stratenloop georganiseerd, iedere fabrieksarbeider moest meedoen.

Zatopek, vele jaren later: 'Ik was 19, wilde niet. Ik zei dat ik verkouden was, last had van een kapotte knie, maar ik moest toch van de bedrijfsarts'. Hij werd tweede.

Na de oorlog moest hij in dienst in het leger van Tsjecho-Slowakije en kon hij zich als staatsamateur geheel aan het lopen wijden. Niet veel westerse journalisten hadden hem voor de Spelen van 1948 zien lopen; tijdens het evenement schudden veel verslaggevers het hoofd over de stijl van 'Emil de Verschrikkelijke'.

Zatopek, later: 'Andere atleten kwamen naar me toe en zeiden dat ze het afgrijselijk vonden om me te zien rennen. Atletiek, zeiden ze, gaat over gracieus bewegen, dit lijkt nergens op. Maar ik hoefde niet mooi te lopen. Ik was alleen geïnteresseerd in mijn finish.'

En finishen kon Emil, als geen ander. Legendarisch was de finish tijdens de finale van de 5000 meter in Helsinki. De Britten Chris Chataway en Gordon Pirie, de beroemde Algerijnse Fransman Alain Mimoun leverden met Zatopek strijd om het goud. Tijdens een lange eindsprint maakte de Tsjech een eind aan alle Franse en Britse aspiraties.

De Tsjechische beroepsmilitair won ook goud op de 10.000 meter en startte op de laatste dag van de Spelen ook op de marathon - nooit eerder liep hij de 42.195 meter. Zatopek won, en de rest is geschiedenis.

De familie Zatopek won nog een - vierde - gouden medaille in Helsinki; de atleet was in 1948 getrouwd met atlete Dana Ingrova. Zij gooide de speer het verst, op de dag dat haar man zijn plak op de 5000 meter won. Aardig detail: Dana en Emil zijn op dezelfde dag (19 september) van hetzelfde jaar (1922) geboren.

Na de Spelen van 1952 werd Zatopek een held in Tsjecho-Slowakije, sportief ging het bergafwaarts. Hij kreeg last van blessures, maar wist zich nog wel te kwalificeren voor de marathon van de Spelen van Melbourne (1956). Hij was net herstellende van een hernia-operatie, en werd zesde. Het was na die van Helsinki pas zijn tweede, en laatste marathon.

Tijdens de 'Praagse Lente' ondertekende hij het 'manifest van 2000 woorden', dat meer vrijheid van het communistisch bewind eiste. Toen de Russische tanks Praag in 1968 bezetten, ging de atleet op het Wenceslaus Plein de discussie aan met Russische soldaten.

Voor straf werd hij uit het leger gezet. Hij moest, net als vele andere dissidenten, in de bossen op zoek gaan naar mineralen, werkte in de bouw, waar hij met cement sjouwde. Zatopeks gezondheid ging kapot. Na de val van De Muur werd hij gerehabilteerd door president Vaclav Havel.

Bij grote atletiekevenementen was de oude locomotief nadien nog vaak als eregast aanwezig. Altijd bleef hij beminnelijk. Lopen ging hem, als gevolg van de zware jaren na '1968' niet al te goed meer af. Voorbij waren de jaren dat hij als geen ander kon trainen en dat hij zijn Dana tijdens de duurlopen soms op de nek nam.

Wim Slijkhuis herinnert zich: 'Ik ben wel eens bij hem geweest. Sliepen we in een hotel met een atletiekbaantje. Werden we om kwart voor zes wakker, keken we uit het raam. Was Emil bezig aan zijn steigerungen. Had hij er al zestig rondjes opzitten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden