Geen grieven meer, wel complimenten

Frankrijk en Duitsland vieren vandaag zij dat in 1963 hun verzoening met het Elysée-verdrag bezegelden. Na jaren van wantrouwen bloeit de vriendschap weer....

Als Gerhard Schröder en Jacques Chirac samen gaan eten, houden ze in Den Haag hun hart vast. Want dan worden in een paar uur soms knopen doorgehakt met vergaande consequenties voor heel Europa.

Over de toekomstige architectuur van de Europese Unie mogen zich in de Brusselse 'Conventie' honderden politici buigen, het waren de Franse president en de Duitse bondskanselier die vorige week tijdens een diner in Parijs de richting bepaalden met hun compromis van de twee presidenten, tot leedwezen van Den Haag.

De Europese Unie neemt vaak in grote lijnen over wat de twee leiders van te voren overeen zijn gekomen. Dat bleek de afgelopen maanden bij taaie dossiers als de financiering van de landbouwpolitiek en de toetreding van Turkije. Er schuilt op zijn minst een kern van waarheid in de constatering van president Chirac: 'Wanneer Duitsland en Frankrijk het met elkaar eens zijn, boekt Europa vooruitgang. Zijn ze dat niet, dan stokt Europa.'

Van dat laatste kunnen Chirac en Schröder meepraten. Toen ze aantraden, was het afgelopen met de innige politieke vriendschap en gedeelde Europese visie waarmee de staatslieden Mitterrand en Kohl tot de euro hadden besloten.

Vraag in deze dagen naar hun onderlinge verhouding en de complimenten vliegen over en weer. Gerhard Schröder noemt het een fabeltje van de media dat er spanningen tussen hem en Chirac zouden bestaan. 'Daar is nooit iets van waar geweest. Ik weet niet hoe ik het gerucht weg moet krijgen.'

Jacques Chirac ziet evenmin problemen: 'Ik heb met de bondskanselier altijd excellente betrekkingen onderhouden. Onze relatie weet zich gesterkt door het vertrouwen dat we in staat zijn verschillen van inzicht te overwinnen.'

Maar in het afgelopen jaar hadden beiden de ander wel liever zien vertrekken: in mei was Schröder voorstander van de verkiezing van de socialist Lionel Jospin tot Franse president; in september zette Chirac in op zijn politieke geestverwant Edmund Stoiber als nieuwe bondskanselier.

Geen van beiden kreeg zijn zin. Schröder en Chirac moeten nog eens vier jaar met elkaar door en hebben 'van de nood een deugd gemaakt', zoals een Berlijnse expert stelt. Ze zijn vastbesloten de stagnatie en irritatie uit hun eerste termijn achter zich te laten.

Aan Franse kant leidde toen de cohabitation, de samenwerking van de rechtse president Chirac met zijn linkse premier Jospin, tot verlamming op het vlak van het buitenlands beleid. Met argwaan keken de Fransen naar Schröders flirt met Tony Blair, de eveneens sociaal-democratische Britse leider.

Tot hun ergernis gedroeg de bondskanselier zich alsof de Frans-Duitse as niet meer de hoeksteen van zijn buitenlandse beleid was. Hij zette aan het begin van zijn ambtsperiode de toon door een herdenking van de Eerste Wereldoorlog in Frankrijk af te zeggen.

Schröder, de eerste bondskanselier die de oorlog niet bewust heeft meegemaakt, wilde zich vrijer ten opzichte van Frankrijk voelen dan zijn voorgangers. Die hadden de Fransen de overhand in de onderlinge relatie gegund. Giscard d'Estaing liep op de rode loper altijd een stapje voor Helmut Schmidt.

Bij de nachtelijke onderhandelingen tijdens de top van Berlijn in 1999 dwong Chirac Schröder desondanks de geldverslindende subsidies aan de Franse boeren voort te zetten. Zijn bikkelharde opstelling leidde tot grote wrok bij de nieuwe Duitse regering.

Op de top van Nice in 2000 was het de beurt aan Schröder om de Fransen te ergeren. Hij overviel hen met het voorstel Duitsland meer stemmen in de Europese instituties te geven dan Frankrijk, omdat zijn land sinds de hereniging veel meer inwoners telt (82 miljoen Duitsers tegenover 59 miljoen Fransen). Daarmee brak hij met de traditie om uit te gaan van gelijkwaardigheid.

Knarsetandend moesten de Fransen toegeven. In de commentaren werd de Duits-Franse as naar de mestvaalt van de geschiedenis verwezen.

Het lijkt een voorbarige conclusie te zijn geweest. De leiders zijn geschrokken van de snelle ontsporing van hun betrekkingen. Ze zetten zich over hun grieven heen en eten nu elke zes weken met elkaar.

Chirac is inmiddels bevrijd van de last van de cohabitation. Schröder heeft ingezien dat hij in Europa zaken moet doen met Frankrijk, zeker zolang de Britten buiten de eurozone blijven. En nu hij een conflict met Washington heeft, wil hij Parijs aan zijn zijde hebben.

De meeste compromissen tussen Frankrijk en Duitsland krijgen de Vijftien achter zich, omdat er in hun dialoog een uitruil van belangen plaatsvindt tussen Noord- en Zuid-Europa, tussen protestantse en katholieke invloeden, tussen federalisten en aanhangers van een losse statenbond.

Maar critici zien het landbouwakkoord van november vooral als uitstel van een pijnlijke beslissing. Met het 'twee-presidenten-voorstel' van vorige week is evenmin een oplossing gevonden voor de fundamenteel verschillende Europese opvattingen van Berlijn en Parijs.

Sommige Frans-Duitse experts suggereren dat Schröder en Chirac haastig iets in elkaar hebben gezet om de verjaardag van het Elysée-verdrag op te luisteren. Het ontbreekt ze aan een gezamenlijke visie, ze 'modderen voort zonder doel', kritiseert oud-bondskanselier Helmut Schmidt. Met de toetreding van tien landen in 2004 wordt de Unie bovendien nog complexer.

De Frans-Duitse motor moet 'een stuwende kracht ten dienste van Europa' vormen, luidt de verjaardagswens van Chirac. Fischer sprak bij de herdenking in de Bondsdag van een Europees 'vliegwiel'. Aan grote woorden en gebaren heeft het de voormalige aartsvijanden nooit ontbroken.

In de verklaring die vandaag op de gezamenlijk zitting van de twee ministerraden wordt aangenomen, gaan de landen weer een stap verder: een gemeenschappelijke veiligheidspolitiek en opstelling in de VN-Veiligheidsraad, deelname van ministers aan het kabinetsberaad van het andere land, gezamenlijke wetsontwerpen.

Zelfs een Frans-Duits staatsburgerschap en paspoort worden in het vooruitzicht gesteld.

Geen vrijblijvende woorden, maar een verklaring met 'resultaatsverplichtingen', zegt Chirac. 'Onze beide culturen moeten elkaar naderen om tot een ware unie te komen.' Het is volgens experts nog maar de vraag hoeveel hiervan terecht komt. Zo heeft Schröder beloofd in de Veiligheidsraad tegen dezelfde Irak-oorlog te stemmen waaraan Chirac misschien deelneemt.

Maar de feestelijkheden en de plechtige aankondigingen tonen: ook al vervaagt de herinnering aan de vroegere vijandschap en daarmee de oorspronkelijke motivatie voor de samenwerking, Frankrijk en Duitsland willen hun vriendschap na veertig jaar nog steeds verdiepen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.