Geen grenzen

Hij heeft niets met de grenzen tussen muziek- en speel-stijlen. Martin Fondse: 'In gecomponeerde muziek wil ik ook kunnen improviseren.'

DOOR JAÏR TCHONG

Paradiso, bovenzaal, een snikhete zomeravond eind juli. Voor het concert van de uit Timboektoe, Mali, afkomstige bluesgitarist Samba Touré heeft zich spontaan een ensemble van zwaargewichten uit de Nederlandse muziek aangemeld: cellist Ernst Reijseger, multi-instrumentaliste en zangeres Fay Lovsky en componist en pianist Martin Fondse.

Tijdens een langgerekte bluesjam stapt Fondse ineens naar voren, voor een zielklievende solo op een zeldzaam maar wonderschoon instrument: de vibrandoneon.

Een Italiaanse vinding, ergens tussen de melodica (plastic blaasinstrument met toetsenbord) en de bandoneon (familielid van de accordeon, beroemd vanwege de tango). Etherisch in het hoog, bijna als een klassiek strijkinstrument; gruizig en vuig in het laag, passend bij het gemoed van deze Malinese bluesnacht.

Fondse (1967) is enthousiast pleitbezorger van de vibrandoneon, die in zijn studio aan de Amsterdamse Brouwersgracht onder een spotje ligt te pronken: 'Ik heb het instrument leren kennen via Søren Siegumfeldt, de saxofonist in mijn groep Starvinsky Orkestar. Pianisten kunnen een noot niet laten aanzwellen - of alleen via suggestie. Maar met een aangeblazen toon kun je dynamisch van niks naar honderd. Dat vond ik altijd al fenomenaal: klank die zo dicht bij de menselijke adem ligt. Dit instrument klinkt geweldig met strijkers en blazers, en geeft je als pianist maximale wendbaarheid.'

Het hybride klankbeeld van de vibrandoneon is symbolisch voor de veelzijdige Martin Fondse. Hij is op vele fronten tegelijk actief en laat zich weinig gelegen liggen aan begrenzingen tussen gecomponeerde en geïmproviseerde muziek, of tussen jazz, pop en wereldmuziek.

Gereformeerd

Starvinsky Orkestar is Fondses eigen ensemble, maar daarnaast manifesteert hij zich in veel andere combinaties, zoals Testimoni (met trompettist Eric Vloeimans en het Matangi Strijkkwartet). Hij componeert voor nationale en internationale ensembles en orkesten van faam. Komende zaterdag speelt hij in het Bimhuis met XL Jazz, het in 2003 tijdens Buitenkunst ontstane leerorkest dat Fondse sinds 2009 begeleidt.

Opgroeiend op het gereformeerde Tholen (Zeeland) leerde Fondse al op jonge leeftijd barokmeesters als Bach en Allegri, en helden van de oude muziek als Palestrina waarderen. Het gereformeerde wereldbeeld speelt verder geen rol in Fondses leven, maar de muzikale vonk ontstond daar wel. Fondse: 'Alleen met Kerstmis en Pasen had je ineens twee trompettisten naast het orgel staan, als opluistering. Orgelmuziek is voor een kind saai, maar die verrijking van klank vond ik magisch.'

De muzikale oriëntaties van Fondse verraden een omnivore muzikale geest. De samenhang van al zijn activiteiten in de gecomponeerde en geïmproviseerde muziekwereld is voor hemzelf volkomen natuurlijk. 'Ik wil in complexe, gecomponeerde muziek ook improviseren. Zo kun je op plaatsen terechtkomen die je niet tevoren hebt bedacht, als componist. Dáár gebeurt het voor mij.'

Opstappodium

De tiende editie van XL Jazz is de vierde onder zijn artistieke leiding. XL Jazz is ontstaan als talentontwikkelingsproject van Stichting Buitenkunst (zomercursussen in de natuur, red.) en blijkt al jaren een succes. Anders dan andere delen van Buitenkunst werkt XL Jazz met audities. 'Een uniek project, omdat je een week intensief werkt en eindigt met concerten in niet de minste zalen.'

Voor deze speciale editie werkte Fondse samen met aparte sessieleiders van naam voor elke instrumentgroep, zoals violist Jasper Le Clerq voor de strijkers. 'Eigenlijk doe ik met deze groep hetzelfde als met mijn professionele ensembles, zonder aanpassingen voor 'amateurs'. Voor jonge musici is dit van onschatbare waarde: zo zetten ze hun eerste stappen op professionele podia, en ervaren de magie van zó intensief en onder tijdsdruk werken.'

Zoals alle kunstprojecten met een 'productiehuisfunctie' wordt ook XL Jazz bedreigd door de subsidiesanering. 'Op langere termijn krijgt het vast weer opnieuw vorm, maar voor komende jaren maak ik me echt zorgen. Kritisch naar subsidies kijken is goed, maar de snelheid en vorm waarmee het nu gaat zijn ongezond.'

XL Jazz 10: zaterdagavond 22 september in het Bimhuis, Amsterdam, zondagmiddag 30 september in Lantaren/Venster, Rotterdam. Tijdens de Amsterdamse Cello Biënnale (26 okt. t/m 3 nov.) gaan 2 van Fondses stukken in première.

Melodica en bandoneon samen

De vibrandoneon komt uit een befaamde accordeonfabriek in Italië, en is afgeleid van een houten accordeonlijn. Jazz-musicus Martin Fondse: 'Alle tongen en het loopwerk zijn van goede kwaliteit, en er zit een feature van twee registers op. Dus je kan combinaties van hoog en laag maken, zo krijg je dat bandoneon-achtig geluid. Het biedt meer kleurmogelijkheden, meer expressie. Ik heb in de vibrandoneon echt iets gevonden dat ik in de piano niet had.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden