Geen doctor, toch voor de collegezaal

Geen promotieonderzoek doen, maar wel lesgeven aan een universiteit? Dat kan, maar je moet wel de juiste ingang weten. 'Solliciteren gaat hier heel informeel.'

Toen Martijn van Tol (39) voor de eerste keer in zijn leven een werkgroep moest leiden aan de Universiteit van Amsterdam, had hij maar een paar uur geslapen. 'Ik had de avond daarvoor langs de Amstel gelopen en mijn les voorbereid. Op kleine bibliotheekkaartjes had ik mijn hele les van minuut tot minuut opgeschreven, maar 's nachts kon ik nauwelijks slapen. Wie was ik om les te geven op een universiteit? Tegelijkertijd wilde ik niets liever.'


Martijn was op dat moment net twee jaar afgestudeerd als politicoloog, en had via een van zijn professoren de leiding gekregen over een werkgroep Internationale Betrekkingen aan de faculteit Politicologie. Ervaring in het lesgeven had hij niet. 'Maar toen ik daar eenmaal stond, vond ik het ontzettend leuk.' Martijn zat vol met ideeën over hoe het wetenschappelijk onderwijs beter kon. 'Ik wilde dat studenten meer naar buiten gingen, in aanraking kwamen met de samenleving. Samen met twee vrienden van buiten de universiteit heb ik toen een cursus ontwikkeld, waarbij studenten oplossingen moesten bedenken voor problemen in bepaalde Amsterdamse wijken. De module werd gesubsidieerd door de gemeente, en de bevindingen zijn voorgelegd aan de burgemeester in de gemeenteraad. Mijn studenten hebben zo invloed gehad op onder meer het jeugdzorgbeleid van Amsterdam.'


Martijn van Tol geeft nog steeds college, en heeft zich daarnaast ontwikkeld als journalist voor onder meer de Wereldomroep. Hij heeft geen ambities om te promoveren. ''Mijn nachtmerrie was vier jaar lang aan een boek werken dat uiteindelijk slechts door een handjevol mensen gelezen zou worden. In de journalistiek hoop ik meer impact te hebben.'


Martijns carrière binnen de UvA wijkt af van veel van zijn collega's. Die zijn als promovendus verbonden aan de universiteit, of reeds gepromoveerd. Toch werken er op elke universiteit mensen zoals Martijn, die via een zij-ingang een plek hebben verworven in het wetenschappelijke onderwijssysteem. Zij combineren het docentschap vaak met een eigen bedrijf, of een baan bij de overheid.


Zo ook Mariette Bliekendaal, die als wetenschapsvoorlichter werkte bij het UMC Groningen. 'Wegens bezuinigingen kon ik daar niet blijven, ik ben gaan informeren en bellen binnen de universiteit. Toen bleek dat er behoefte was aan een docent bij de master Educatie en Communicatie in de Wiskunde en Natuurwetenschappen. Nu geef ik daar twee dagen in de week les.' Een promotieplek staat ook bij Mariette niet hoog op haar verlanglijstje. 'Ik heb Biofarmaceutische wetenschappen gestudeerd, een promotie op dat gebied zou lange dagen in het laboratorium betekenen, en dat is niets voor mij. Maar lesgeven vind ik leuk en uitdagend, en ik kan het prima combineren met freelance schrijfopdrachten. Ik denk zelfs dat ik deze colleges goed kan begeleiden, omdat ik daarnaast zelf wetenschapsjournalist ben.'


Sander van Haperen (28, master Bestuurskunde) hoopt juist wel te kunnen promoveren, het liefst op een onderwerp over besluitvorming binnen protestgroepen. Maar totdat hij een plek als promovendus binnensleept geeft hij parttime les op de UvA. 'Ik ben student-assistent geweest, en was heel actief als student. Ik wist vrij goed hoe het er aan toe gaat op de universiteit. Dit soort functies worden vaak binnen de universiteit ingevuld, het gaat vrij informeel, ik ben door mijn professor gevraagd of het mij leuk leek om les te geven.'


Sander, inmiddels in zijn derde semester als junior docent, wil met zijn lessen zo goed mogelijk aansluiten bij de belevingswereld van zijn studenten. 'Ik vraag ze bijvoorbeeld een lijstje te geven van hun favoriete films, die probeer ik te verwerken in mijn lesstof. Zo heb ik wel eens een monoloog uit de film Requiem for a dream gebruikt om te illustreren wat een drogreden is. En ik zet vaak muziek op in de pauze, om een relaxte sfeer te creëren.' Sander runt naast zijn parttime functie samen met een paar partners het adviesbureau Concept Square. 'Mijn werk aan de universiteit sluit perfect aan bij mijn eigen bedrijf. Je ontmoet zoveel mensen op de UvA en boort nieuwe contacten aan. Bovendien is docentschap aan de universiteit een goed visitekaartje.'


Docenten als Martijn, Mariette en Sander laten een contradictie zien: terwijl je voor alle (lagere) vormen van onderwijs een lesbevoegdheid moet hebben, geldt dat niet voor het hoogste niveau, de universiteit. Duidelijke regels over de benodigde papieren zijn er niet. Universiteiten streven er alleen naar om zoveel mogelijk gepromoveerde mensen onderwijs taken te laten verrichten. Volgens de VSNU, de vereniging van universiteiten, zijn de instellingen vrij om hun eigen personeelsbeleid te voeren. En zo wordt aan de ene universiteit zwaar gewogen aan een doctorstitel, terwijl een andere universiteit veelvuldig gebruik maken van student-assistenten of net afgestudeerde mensen voor onderwijstaken. Veel begeleiding in het lesgeven krijgen de universitaire docenten niet. Martijn: 'Promovendi krijgen een paar dagen didactische training. Voor mensen in mijn positie is vaak helemaal geen begeleiding of feedback op je prestaties als docent.'


Laurens Hessels doet onderzoek naar de coördinatie en kwaliteit van het Nederlandse wetenschapssysteem aan het Rathenau Instituut. Hij is bezorgd over het scheiden van onderzoeks- en onderwijstaken aan de universiteit, en over het toenemend aantal docenten zonder onderzoekservaring. 'In de bachelor-fase hoeven docenten echt niet allemaal doctor te zijn, maar voor het masteronderwijs is het wel belangrijk dat docenten actief zijn op het onderzoekvlak.' Promovendi zijn overigens lang niet altijd goede docenten, stelt Hessels, want ook zij krijgen hoogstens een korte cursus didactiek. 'Het is een hardnekkig misverstand te denken dat als mensen maar genoeg van de inhoud weten, ze ook goede docenten zijn. Wetenschappers krijgen vooral waardering voor hun onderzoek, en voelen veel druk om te publiceren. De onderwijstaken worden gezien als corvee. Er wordt niet voor niets gesproken over een 'onderwijslast'. En dat terwijl de universiteit primair een onderwijsinstelling is.'


Dat vindt ook Van Tol, die in 2007 werd verkozen tot beste docent bij zijn faculteit Politicologie. 'Er zijn nogal wat wetenschappers die onderwijs zien als een tijdrovende onderbreking van wat echt belangrijk is: onderzoek doen. Ik ben dan niet gepromoveerd, maar ik ben juist geïnteresseerd in lesgeven. Ieder jaar krijg ik weer een andere groep studenten tegenover me, met een volstrekt nieuwe dynamiek. Je maakt met zo'n groep een reisje, ik kan daar echt van genieten.'


HOE WORD JE DOCENT AAN DE UNIVERSITEIT?

- Blijf netwerken. Onderwijsfuncties worden vaak op informele wijze ingevuld. Van groot belang is dan ook om goede contacten te maken tijdens je studie, bijvoorbeeld als student-assistent. Maar ook na je studie kun je de banden met professoren warm houden.

- Wees inventief. Wie niet wil promoveren, maar zich wel wil verbinden aan een universiteit, kan ook zelf een module vormgeven en aanbieden. Martijn van Tol: 'Als jij een gat vindt in het onderwijs, spring erin. Praat met studenten, kijk waar hun behoeften liggen, en zoek de samenwerking of financiële steun van een maatschappelijke organisatie.'

- Verbind je aan de universiteit. Martijn: 'Voor de universiteit geldt: binnen is binnen. Als je al eens eerder iets hebt gedaan voor de universiteit met goed gevolg, dan kom je veel sneller in aanmerking voor een functie als docent.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden