Column

'Geen cultuur die zo aan zichzelf twijfelt als de christelijke cultuur'

De Europese beschaving was succesvol door de relatieve zwakte van het christendom, schrijft Meindert Fennema. 'Het christendom lijdt aan een diepgewortelde onzekerheid en faalangst die zich in de Europese cultuur weerspiegelt.'

Beeld van Jean-Jacques Rousseau in Genève. Beeld epa

Deze week staat in De Groene Amsterdammer het winnende essay van de prijsvraag die de stichting Werkelijkheid in Perspectief had uitgeschreven voor het beste antwoord op de vraag 'Heeft de teloorgang van het christendom in Europa het (zelf)vertrouwen in de Europese cultuur ondermijnd?' Het essay is van een jongeman, Lodewijk Pessers, die bezig is met een promotie over octrooirecht en dus als cultuurfilosoof een amateur.

Zijn antwoord is een volmondig nee, hoewel hij eigenlijk een antwoord geeft op een andere vraag, namelijk waarom was de Europese beschaving zo succesvol? Pessers' antwoord luidt: omdat het christendom er niet in geslaagd is om Europa te verenigen tot een eenvormig christelijk continent. 'Al vanaf de 11de eeuw werd de kerk getroffen door een opeenvolging van interne scheuringen, zoals het Oosters schisma en later het Westers schisma, die haar universele ambities begonnen te ondermijnen. Daarnaast kwam het geestelijk gezag steeds vaker in conflict met wereldlijke autoriteiten (...) Op termijn zou deze verdeeldheid steeds vaker in het nadeel van de kerk gaan uitpakken.'

Zwakte van het christendom
De prijswinnaar meent dat het juist die relatieve zwakte van het christendom was die maakte dat Europa cultureel en economisch tot bloei zou komen. Omgekeerd, godsdiensten die de wind er beter onder hadden, zoals de islam in het Midden-Oosten of het confucianisme in China, zouden na aanvankelijke bloei leiden tot culturele en economische stagnatie. Pessers stelling is samen te vatten in een oneliner die Arend Lijphart ooit voor zijn verzuilingstheorie gebruikte: Divided we stand, united we fall. Culturele en godsdienstige eenheid is de dood in de pot, zegt Pessers.

En daarmee heeft hij ook meteen een optimistische conclusie voor het huidige debat over Europa. Pessers meent 'dat het succes van ons continent juist in de mislukking van grootse ondernemingen schuilt.' Het antwoord van Pessers - hoe fraai ook geformuleerd - gaat echter grotendeels voorbij aan de vraag waarom dat christendom dan zo zwak was in vergelijking met het Confucianisme of de Islam.

Een antwoord op die vraag is ooit gegeven door Henri Baudet in zijn 'Paradijs op aarde', een essay uit 1959 waarin hij beweerde dat de christelijke cultuur naar zijn diepste wezen gekenmerkt wordt door twijfel. De leiders van de kerk werden gefolterd door angsten. Angst dat de eersten de laatsten zullen zijn en dat de armen en behoeftigen in het koninkrijk Gods op een warm onthaal kunnen rekenen, terwijl de rijken dat nog maar af moeten wachten. Erger nog, dat zelfs de armen van geest bij de hemelpoort voorrang zouden kunnen hebben. (Matteus 5:3) Weliswaar werd het christendom door die rijken met het zwaard verspreid, maar toch waren die kruisridders bang dat 'zij het zwaard gebruikten door dat zwaard om zouden komen.' (Matteus 26:52)

De goede Ethiopiër
Henri Baudet (niet de verwarren met zijn kleinzoon Thierry) richtte zich in zijn prachtige essay op de Europese beschouwingen over de buiten-Europese mens en laat zien hoe die laatste in de Europese cultuur op het schild gehesen werd. Dat begon al in de renaissance toen in de Europese literatuur het beeld van de nobele wilde opkwam in de vorm van de goede Ethiopiër, die vanwege de warmte en zijn primitiviteit wel heel dicht bij het paradijs moest wonen. Die Afrikaan moest het stokje van de natuurlijke goedheid snel doorgeven aan de Indiaan en die moest in de 18de eeuw zijn meerdere erkennen in de verfijnde muzelman die tot ons komt in talloze opera's en reisverhalen.

'Arme neger', schrijft Baudet, 'altijd was hij in onze cultuur opgetreden in duidelijke oppositie tegen de islam. Maar nu, tamelijk plotseling, gaat die islam gelden als bewonderenswaardig; onverwacht stijgt zijn ster met grote snelheid en krijgt de traditionele contrastwerking van neger en islam omgekeerde betekenis. De islam is sinds een eeuw of meer object van wetenschappelijke aandacht, de neger niet.'

In de laatste decennia van de 20ste eeuw is de islamofilie omgeslagen in islamofobie, Christaan Snouck Hurgronje (1857-1936) is opgevolgd door Hans Jansen (1942), maar over Europese aandacht heeft deze jongste der monotheïstische godsdiensten nog steeds niet te klagen.

Een pastoor met wierook op kerstavond tijdens de speciale nachtmis voor gezinnen in de Kathedraal Rotterdam. Beeld anp

Faalangst
Hoe het ook zij, het christendom lijdt aan een diepgewortelde onzekerheid die haar verscheurdheid verklaart en aan een faalangst die zich in de Europese cultuur weerspiegelt. Er is geen cultuur die zo aan zichzelf twijfelt als de christelijke cultuur. Zo bezien in het multiculturalisme en het postmodernisme een voortzetting van de christelijke traditie met andere middelen. Die 'weg met ons' mentaliteit is een kernelement van de Europese beschaving. Het werk van Jean Jacques Rousseau is daarvan maar één van de uitingen. Ook Rousseau begon zijn carrière met een winnend essay: over de vraag of de kunsten en wetenschappen bij droegen aan een hogere moraal. Hij vond van niet. De prijsvraag was in 1749 uitgeschreven door de Academie van Wetenschappen, Kunsten en Bellettrie van Dijon.

De teloorgang van het christendom heeft het zelfvertrouwen van de christelijk cultuur dus niet ondermijnd, het was de christelijke cultuur zelf die het Europese zelfvertrouwen bij voortduring ondermijnde. Met schitterende resultaten, dat moet ik Lodewijk Pessers nageven.

Meindert Fennema is emeritus hoogleraar en columnist voor Volkskrant.nl. Vorig jaar verscheen zijn eerste roman Het slachthuis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden