Geen conflict dat zo veel emoties oproept

‘Hamas, Hamas, Joden aan het gas!’, scandeerden enkele honderden Marokkaanse jongeren donderdagavond in het centrum van Utrecht. Het is een nieuw beeld, dat twintig jaar geleden ondenkbaar was bij protestbijeenkomsten inzake het Israëlisch-Palestijnse conflict....

‘Dat is glokalisering,’ zegt oud-burgemeester van Amsterdam Ed van Thijn. ‘Elementen uit wereldconflicten zie je terug in Europese steden.’

Maar de bevolking van bijvoorbeeld Somalië of Birma hoeft niet te rekenen op de betrokkenheid die mensen voelen bij het conflict in het Midden-Oosten. Zo regent het in Nederland anti- en pro-Israël-demonstraties sinds de bombardementen op Gaza zijn begonnen. Ook de emoties lopen in de polder beduidend hoger op dan wanneer het over andere crises gaat. Er lijkt niet geluisterd te worden naar argumenten, het issue veroorzaakt aan menige debattafel kortsluiting.

Waarom raakt deze kwestie diepere lagen dan brandhaarden die beduidend meer gruwelijkheden tellen, zoals Darfur of Zimbabwe?

‘Het is een onwaarschijnlijk open zenuw’, zegt Doekle Terpstra, voorzitter van het ICCO, een interkerkelijke ontwikkelingshulporganisatie. ‘De reflex is het niet willen accepteren dat Israëliërs niet alleen slachtoffer zijn, maar ook dader. Niet willen zien dat een volwaardige democratie mensenrechten met de voeten treedt.’

Hij is vier maanden geleden in Gaza geweest en dat is hem niet in de kouwe kleren gaan zitten. ‘Het was hartverscheurend. De eerste kilometers achter die muur staat er geen steen op de andere. Het is complete destructie. Ik ben geschokt teruggekomen door de confrontatie met mijn protestants-christelijke opvoeding.’

Terpstra was ook in het Canadapark, bij Jeruzalem, waar een monument is gebouwd van het puin van Palestijnse huizen. ‘Dat kwam hard bij mij binnen. Hoe vaak is er in onze kerk niet gecollecteerd voor Israëlische doelen? Waar treft mij schuld?’

De getergde Terpstra is ter compensatie in actie gekomen. Het ICCO meldt op zijn website dat ze met Kerk in Actie 80.000 euro heeft vrijgemaakt om noodhulp te verlenen aan slachtoffers in Gaza.

Juist in protestants-christelijke kring is het debat moeilijk, zegt Terpstra. ‘Ik word als verrader gezien als ik enige nuance aanbreng en word onmiddellijk ingedeeld bij een kamp. We hebben nog steeds iets van: het is een onvervreemdbaar recht van de Joden zich te verdedigen. De wereld en Nederland staan er met hun rug naar toe en zijn niet in staat dat te keren. Ik vergoelijk de Palestijnse raketten niet, maar het is David tegen Goliath.’

De reactie is een bekende voor Arjan El Fassed, auteur van het boek Niet iedereen kan stenen gooien en zoon van een Nederlandse moeder en een Palestijnse vader. ‘Als ik met mensen door het gebied reis, en ze zien hoe de situatie daar is, merk ik hoe boos ze kunnen worden. Zo van: dit is mij nooit verteld, ik ben jarenlang bedonderd. Waarna je bij sommigen, misschien wel ter compensatie, weer ziet dat ze volledig naar de andere kant doorslaan.’

Ook de Tweede Wereldoorlog speelt een rol in de emoties die Nederland bij Israël voelt. ‘Nergens zijn in Europa procentueel zo veel Joden weggevoerd en vermoord als hier’, zegt documentairemaker Ad van Liempt, die aan een grote televisieserie over de Tweede Wereldoorlog werkt. ‘Mensen raken in talkshows in alle staten, maar journalistiek komt het vervolgens niet veel verder dan dat gebrul.’

Maar Fred Grünfeld, politicoloog die onderzoek deed naar het imago van Israël in Nederland, vindt dat het schuldgevoel te vaak wordt opgevoerd als dé reden voor de emoties rondom Israël. ‘Dat hoor je vooral als verwijt naar degenen die pro-Israël zijn; hun schuldgevoel zal hen wel dwars zitten. Terwijl degenen die pro-Palestijns zijn weer wordt verweten dat ze antisemitisch zijn.’

En ja, die oorlog was vreselijk, erkent Wim Lankamp, voorzitter van het Palestina Komité. ‘Maar deze oorlogsmisdaden werden in Europa begaan, niet in het Midden-Oosten. Palestijnen hoeven daar niet het slachtoffer van te zijn. En toch is er die blinde steun voor het Joodse volk, dat zo heeft moeten lijden.’ Lankamp ervaart het als een vreemde paradox dat Nederland vecht tegen racisme en fascisme, maar een blinde vlek heeft voor wat Israël doet. ‘Alles wat Israël zegt is waar, en alles wat de Palestijnen zeggen, is onzin.’

De wortels van de verbondenheid van Nederland met Israël gaan veel verder terug en daaruit vloeit ook dat heftige gevoel voort, zo schetst Alfred Pijpers, onderzoeker van het Instituut Clingendael. ‘Israël maakt deel uit van de Nederlandse identiteit. Het gaat terug naar de Spaanse overheersing. Toen de opstandelingen hun republiek oprichtten, grepen ze bij de staatsvorming terug op de metafoor van het Joodse volk uit de Bijbel.’ En Israël komt voor in ons volkslied, citeert Pijpers:

Maar God heeft hem verheven, verlost uit alder nood,een koninkrijk gegevenin Israël zeer groot.

‘God heeft het Joodse volk teruggebracht naar hun land’, zegt Henk Poot, woordvoerder van de organisatie Christenen voor Israël, ‘wat voor ons het ontluiken van de verlossing betekent. Als Hamas dat volk nu weer weg wil hebben om het kalifaat te herstellen, stuit dat bij christenen op weerstand en verzet.’

‘We zijn in Nederland, en het CDA in het bijzonder, voor het Volk Gods en het Beloofde Land’, zegt ook oud-premier Dries van Agt. ‘Of het Volk nu echt op weg is naar het Beloofde Land weten we niet, maar wie durft zijn stem te verheffen tegen Gods Plan? Ik wel, velen niet.’

Volgens Hans Blom, oud-directeur van het NIOD, heeft de betrokkenheid er mee te maken dat we Israël zien als het huis waar Joden veilig moeten zijn. ‘De politiek van Israël gaat uit van het idee dat de aanval de beste verdediging is tegen een nederlaag, die voor dat land dan ook het definitieve einde zou zijn. Maar de politiek lijkt ook van toepassing op de Wet Behoud van Ellende, want een stabiele vrede wordt zo nooit bereikt.’

‘Die emotie, maar vooral wélke emotie iemand bij Israël voelt, is volgens mij afhankelijk van zijn achtergrond’, zegt Arjan El Fassed. ‘De een heeft zijn christelijke opvoeding, de ander is moslim en ziet zijn broeders in het nauw gedreven, een derde heeft familie in Israël en een vierde heeft in zijn jonge jaren op een kibboets gewerkt en gelooft in de ideale socialistische staat die Israël moest worden. De betrokkenheid komt dus voort uit religieuze, politieke of persoonlijke emotie – of een combinatie van die factoren.’

En welk standpunt iemand ook inneemt, ze kunnen allemaal fel zijn, weet Eddo Rosenthal, oud-correspondent voor de NOS in Israël. ‘Ik hanteerde voor mezelf de formule dat als de kritiek van twee kanten komt, de kans groot was dat ik het goed had gedaan. In elke situatie vertelde ik alleen de feiten, maar toch kreeg ik uit de Joodse gemeenschap te horen dat mijn verslaggeving ‘zoveel beter’ was als ik over Israël als slachtoffer sprak – zoals toen Irak Scudraketten afvuurde op Israël, tijdens de eerste Golfoorlog.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden