Geen carrière meer: het jaar van de angst

Vakbonden onderhandelen in het Midwinteroverleg met werkgevers en kabinet. Hun oudere leden staan er in de crisis bij ontslag beroerd voor. De jongeren op hun beurt vechten tegen jeugdwerkloosheid, en voelen zich slecht vertegenwoordigd.

2013 zal een jaar van angst worden. Vooral oudere werknemers kunnen alleen maar hopen dat hun bedrijf niet omvalt: in 2011 werd slechts 2 procent van de vacatures vervuld door een 55-plusser. Anders dan in de crisis van de jaren tachtig staat de ontslagen werknemer er alleen voor. Hij kan niet meer terugvallen op een vangnet van vut, wao en langdurige ww.


'Het leven van de bourgeois was gebaseerd op de carrière - een levenslang pad door het werkend leven', schreef de Engelse filosoof John Gray. Spoedig zal de carrière even archaïsch zijn als de middeleeuwse standenmaatschappij, gelooft hij. Een vaste baan bij een solide bedrijf, tegen een gestaag groeiend inkomen, het zijn achterhaalde idealen van de middenklasse, vinden ook de sociologen Ulrich Beck en Richard Sennett. De carrière is dood. De hedendaagse werknemer doolt aan het begin van zijn werkende leven door een bos van flexbanen en dreigt aan het einde te worden verbannen naar de woestijn van afgedankte ouderen.


Paul de Beer, hoogleraar arbeidsverhoudingen aan de Universiteit van Amsterdam, vindt dat zulke doemdenkers wel erg hard van stapel lopen. Natuurlijk betalen sommige mensen een zware prijs voor de crisis. Maar als de economie weer aantrekt, kan er zelfs krapte op de arbeidsmarkt ontstaan, mede door de vergrijzing. 'We moeten niet te pessimistisch zijn. In de jaren tachtig, toen ik zelf de arbeidsmarkt betrad, werd ook gesproken van een verloren generatie. Daarmee is het goed afgelopen.'


Toch ziet Ton Wilthagen, hoogleraar economie aan de Universiteit van Tilburg, de carrière wel degelijk eroderen. 'Nog altijd heeft 69 procent van de werknemers een vast contract. Maar we komen van 80 procent', zegt hij. Na de Tweede Wereldoorlog waren veel bedrijven als een familie voor hun personeel. In zijn roman De Gevarendriehoek schrijft A.F.Th. van der Heijden over het 'panphilipsisme'. Zijn vader werkte bij Philips, ze woonden in een huis van Philips dat verlicht werd door Philipsgloeilampen en volgestouwd was met Philipsspullen die gekocht waren in de speciale Philipspersoneelswinkel. Een baan bij Philips, een groot bedrijf of de overheid was een baan voor het leven. Ook een postbode had vastigheid, en een uniform van de PTT.


Kwetsbaar

Die situatie bestaat niet meer. Jongeren krijgen steeds moeilijker een vast contract, ook veel 30'ers zijn genoodzaakt de tijdelijke aanstellingen aaneen te rijgen. Werknemers worden niet meer gezien als een familielid, maar als een economische eenheid. Oudere werknemers zijn kwetsbaar doordat ze te duur worden gevonden.


Ook in de jaren tachtig werden honderdduizenden, vaak oudere werknemers ontslagen. Maar destijds werd werkloosheid nog gezien als een maatschappelijk probleem. De samenleving, minder welvarend dan nu, bracht grote offers om de sociale gevolgen van de crisis te beperken. 'Toen gingen veel oudere werknemers met de vut, of de wao in. De samenleving keurde dat goed, ook omdat veel mensen op hun 15de al waren begonnen met werken', zegt Wilthagen. De oudere werkloze van nu beweegt zich door een heel wat killer landschap. De vut, het vroegpensioen en de wao zijn afgeschaft. Het kabinet wil het ontslagrecht versoepelen, de ww bekorten en de pensioenleeftijd verhogen. Anders dan in de jaren tachtig moet de ontslagen 50'er een enorm gat naar het pensioen overbruggen.


Werkloosheid wordt nu als een individueel probleem gezien, vindt econoom De Beer. Oudere werklozen worden naar een cursus LinkedIn gestuurd, terwijl het echte struikelblok geen tekort aan scholing is, maar een tekort aan banen. Hij pleit voor tijdelijke crisismaatregelen als arbeidstijdverkorting, vroegpensioen en gesubsidieerde banen. Het kabinet wil het ontslagrecht versoepelen, maar doet te weinig aan de arbeidsmarkt voor ouderen, vindt Wilthagen. Daardoor wordt het risico eenzijdig bij de werklozen neergelegd. Hij wijst op Denemarken en Zweden, waar werknemers gemakkelijk kunnen worden ontslagen, maar waar zij ook intensief worden begeleid naar een nieuwe baan. In die landen bestaat wel een arbeidsmarkt voor ouderen, al moeten zij vaak genoegen nemen met een lager salaris. Ook dat is een einde aan de carrière zoals wij die kennen. Maar in Scandinavië staat de ontslagen 50'er er tenminste niet moederziel alleen voor, als een angstige verschoppeling in een krimpende economie.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden