GEEN BROERS GEEN ZUSSEN

VROEGER DE GROTE FAMILIEGEZELLIGHEID, DAARNA HET 'EVENWICHTIGE' VADER-MOEDER-TWEE KINDEREN. Nog even en het ENIG KIND WORDT DE HEMEL IN GEPREZEN....

Liesbeth Grootelaar (41) groeide op in een gezin met tien kinderen. Zij was nummer negen. Ze heeft goede herinneringen aan haar jeugd. 'Ik vond het thuis prettig, er werd niet zo op me gelet. Gezel lig heid was bij ons vanzelfsprekend.' Toch heeft ze zelf maar één kind, een dochter. 'Dat was geen bewuste keus, het is zo gelopen.'

Bij Christine Jurka (37) waren thuis zeven kinderen. Of het ook zo gezellig was? 'We aten, gingen naar school en weer naar bed, we leefden langs elkaar heen. Alleen met Sinterklaas was het gezellig.' Jurka heeft een zoon. Af en toe denkt ze aan een tweede kind. 'Ik ben bang dat ik van een volgend kind niet zo veel kan houden als van mijn zoon, dus ik laat het bij een.'

Vroeger kwam bijna iedereen uit een groot gezin. Dat gezin was arm, maar wel gezellig. Nu telt het modale gezin twee kinderen, net genoeg om Party & Co mee te spelen. Alleen allochtonen en gereformeerden zijn nog kroostrijk, al daalt het gemiddelde aantal bij de eersten in rap tempo. Voor hoogopgeleide stellen is een groot gezin, met drie of meer kinderen, het nieuwe ideaal.

Er is een nieuw, nog kleiner gezin in aantocht. Het gezin met één kind. In 1935 kreeg 10 procent van de vrouwen niet meer dan één kind. Dat percentage is de afgelopen eeuw gestaag gestegen, tot 18 procent eind jaren zestig. Het Centraal Bureau voor de Statistiek verwachtte tot voor kort dat van de generatie die in 1975 werd geboren zelfs een op de vijf vrouwen niet meer dan één kind zou krijgen. Door de recente babyboom heeft het cbs de cijfers moeten bijstellen naar 16 procent.

De Chinezen mogen van hun overheid officieel niet meer dan een kind hebben. Nederlanders doen het uit vrije wil. De vrije wil van pil, emancipatie en individuele ontplooiing. V rouwen willen studeren, reizen en werken, daarbij past geen schare kinderen bij.

Toch is de vrije wil beperkt. De tombola van vrije keuzen is tegelijk onvrijwillig. De vrouw die te lang vrij wil zijn en wacht met het zich binden aan een partner, loopt het risico niet op tijd 'klaar' te zijn voor het stichten van een gezin. De vrouwelijke vruchtbaarheid daalt na het 35ste jaar in rap tempo, waarmee de kans op het krijgen van het gewenste kindertal afneemt. Ook door scheidingen blijft de teller vaak steken op een kind.

'Vroeger bepaalde de natuur dat een vrouw niet meer dan een kind kreeg, nu komt het steeds vaker door een relatiebreuk dat het bij een kind blijft', aldus cbs-onderzoeker Jan Latten.

Door de voortplantingstechnologie is de onvrijwillige kinderloosheid teruggedrongen. Latten vindt het daarom 'opvallend' dat er nog zo veel vrouwen, zo'n 16 procent, niet meer dan één kind zal krijgen. 'Ook dat wijst er op dat het nu een kwestie is van cultuur dat zo veel vrouwen maar één kind krijgen.'

Liesbeth Grootelaar wilde aanvankelijk drie kinderen. Haar man Frank Noppert (39) wilde er twee. Grootelaar: 'Ik heb nog gegrapt dat de tweede een tweeling werd, dan hadden we er toch drie.' Na de geboorte van Sanne, nu 7, veranderde Noppert van mening. 'Ik was gewaarschuwd dat een kind zwaar zou zijn', vertelt hij, 'maar ik had me toch niet gerealiseerd dat het zo'n inbreuk op mijn vrijheid zou zijn. Ik kan er nog slecht tegen dat ik vorige week oppas had moeten regelen als ik op dit moment naar de stad wil.'

Het bleef bij een dochter. Grootelaar: 'Ik heb het eventjes jammer gevonden, maar was daar snel overheen. Nu vind ik het prima zo, echt. We hebben een heel druk leven en met Sanne gaat het uitstekend.' Noppert: 'Ik wil een kind een harmonieuze opvoedingsomgeving bieden. Ik voelde dat als ik nog een kind zou krijgen, ik daar niet toe in staat zou zijn. Dan moet je geen tweede nemen.'

Niet meer dan één kind kunnen krijgen, is sneu. Maar mag je bewust kiezen voor één kind? Nee, zegt de volksmond, één kind is zielig. Een enig kind wordt verwend, gedraagt zich te ouwelijk voor zijn leeftijd, wordt later contactgestoord, kortom, is niet toegerust voor een geslaagd leven.

Maar wat te doen, als de inkrimping van het moederschap en bijgevolg de gezinnen, zich desondanks doorzet? 'Elk gezinstype zoekt naar legitimering', zegt Peter Cuyvers van de Nederlandse Gezinsraad. 'Niemand is erbij gebaat als wordt gezegd dat de opvoeding van een kind gedoemd is te mislukken.'

Het grote gezin was misschien arm, maar o zo gezellig. Het modale gezin is misschien minder knus, maar biedt al haar leden ruimte voor ontplooiing. En zo zal er voor het gezin met één kind ook iets in het vat zitten. Daar hoeft niet eens ver naar te worden gezocht.

Internationaal onderzoek, vooral uit Amerika, laat bijvoorbeeld niets over van het sombere volkse denken over leven en welzijn van het enige kind. Er komt juist een zeer rooskleurig beeld uit naar voren. 'Geluksprofessor' Ruut Veenhoven, socioloog aan de Rotterdamse Eras mus Universiteit, zette verschillende onderzoeken naast elkaar en concludeerde dat het enig kind over de hele linie niet alleen even goed, maar vaak zelfs beter 'scoort' dan kinderen uit een groter gezin. Het enig kind blijkt gelukkiger, socialer en meer zelfverzekerd. Op

een punt blijft hij wel stereotiep: hij of zij is op sportgebied geen held.

Enig kind Pim Achterberg (16) belichaamt de mooie scores uit het onderzoek. 'Ik denk eigenlijk dat ik gelukkiger ben zonder broer of zus. Ik vind het wel lekker rustig. Ik voel me absoluut niet eenzaam, ik kan mezelf prima vermaken. Ach, ik weet niet beter.'

Ook Roos van Manen lukt het niet nadelen te zien in het feit dat ze enig kind is. De 27-jarige juriste zegt een zeer gelukkige jeugd te hebben gehad en straalt niets dan innerlijk evenwicht en zelfver trouwen uit.

Van Manen: 'Ik heb nooit een broer of zus gemist, ik mocht altijd iedereen mee naar huis nemen. Ik vond het geweldig om bij andere kinderen aan tafel te zitten en kattenkwaad uit te halen, maar thuis miste ik dat niet.' Pas een paar jaar geleden, op haar 21ste besefte ze opeens dat 'als mijn ouders tegen een boom rijden, ik het in m'n eentje zal moeten opknappen.'

De New Yorkse psychologe Patricia Nachman, auteur van Uw enig kind (De Boekerij, 1999), gelooft niet dat het enig kind per definitie veroordeeld is tot eenzaamheid. 'Eenzaamheid komt eigenlijk voort uit een gebrek aan innerlijke rust, aan innerlijke diepte.' Ouders die eigenlijk meer kinderen hadden willen hebben, zijn derhalve funest voor enig kinderen; zij projecteren hun eigen teleurstelling op het kind.

Een stukken minder fraai portret over het enig kind verscheen in het tijdschrijft Blvd van de hand van journaliste Hanny Roskamp. Haar officiële halfzus was uit huis, dus telde voor haar gevoel niet mee. Roskamp groeide alleen op met haar ouders. 'Dat betekende dat ik mijn jeugd grotendeels alleen heb doorgebracht met die twee schatten van psychopaten. De een aan de drank en de ander aan de valium, omdat de een aan de drank was. Ik was dus heel erg sneu.'

Roskamp is bang voor een maatschappij waar zusjes nooit op broertjes hebben gepast, waar kinderen geen onderlinge concurrentie binnen het gezin hebben geproefd. Ze vreest de maatschappij waar niet vanzelfsprekende zorg, maar radeloosheid regeert in de nabijheid van een ander. 'Doe het niet!', roept ze potentiële ouders dwingend toe. 'Bijna alle enig kinderen die ik ooit sprak, hadden net als ik een verzonnen vriendje om hun eenzaamheid op te lossen.'

Christine Jurka geeft toe dat bij haar om de zo veel tijd de 'zieligheidsthese' de kop opsteekt. 'Dan vraag ik me af of ik mijn zoon niet tekortdoe door hem een broer of zus te onthouden.' Op zo'n moment laat ze weer alle denkbare voor- en nadelen van het hebben van één kind de revue passeren. En besluit het toch bij een kind te laten.

Jurka: 'Peter is het grote geluk van mijn leven, nog iedere ochtend springen de tranen in mijn ogen als ik hem zie slapen. Ik vrees dat ik nooit zo veel van een ander kind kan houden als van hem.' Ze weet dat ouders met meer kinderen haar dit idee uit haar hoofd zullen praten. 'Ik heb er veel en diep over nagedacht, maar als Peter dood zou gaan, zo ver heb ik al gedacht, zou ik niet willen dat er nog een kind was.'

Toch blijft het enig kind later, aan het ziekbed of graf van vader en moeder, alleen achter met zijn zorgen en emoties. Niemand om samen over moeders eigenwijsheid te mopperen, of te mijmeren over vaders rare gewoonten. Jurka: 'Daarover heb ik nagedacht. Dat is gewoon zo. Maar het zijn thema's die je meeneemt in de opvoeding, daar heb ik het met Peter over.' En: 'Ik ga ervan uit dat hij later een partner heeft, en vrienden, dus mensen heeft om op te steunen en hij er niet helemaal alleen voor staat.'

Het enig kind van nu is niet te vergelijken met dat van vroeger, zegt de Amsterdamse jeugdpsycholoog M. Meerum Terwogt. 'Het moderne gezin is geen gesloten bolwerk, waar alleen met verjaardagen visite langskomt. Vader en moeder zijn ook veranderd. Zij zijn geen af standelijke autoriteiten meer, maar praten aan tafel met hun kroost. Over alles.'

In zulke open huishoudens, waar vrienden bijna de intieme plaats van familieleden innemen, hoeft niemand voor eenzaamheid en gebrek aan zorg te vrezen. Liesbeth Grootelaar verwacht op haar beurt evenmin dat dochter Lianne haar later komt verzorgen. 'Ze moet komen als ze zin heeft. Zij is geen investering tegen mijn ouderdomskwalen en -eenzaamheid.' Bij Grootelaar hebben intieme vrienden dezelfde rechten als familieleden. 'Met de feestdagen is een vriendin zonder partner van harte welkom, vanzelf.'

Voor alles is een oplossing, ook voor de emotionele huishouding van het enig kind. Maar waarom beschouwen velen eenkindgezinnen nog steeds als niet compleet? Annamarie van Loor (42), moeder van een dochter, had graag meer kinderen gehad, als de natuur dat had toegestaan. Inmiddels is ze tevreden met haar kleine gezin. Ze geeft een opsomming van de voordelen van het hebben van een kind, dat je bijvoorbeeld snel klaar bent met oppas en dat je je als ouder in je vrije tijd maar op een leeftijd hoeft te richten. Maar dan: 'Toch geloof ik dat het beter is als kinderen met zijn tweeën zijn. Ik denk dat het goed is dat er in huis iets broeit, dat er onderlinge concurrentie is, dat het wat rommeliger is.' Juist de onbeschaafdheid tussen broers en zussen, die wordt getolereerd omdat de bloedband voor onvoorwaardelijke trouw zorgt, spreekt haar aan. 'Mijn zussen en ik trokken elkaar de haren uit de kop. Met een vriendin blijf je toch iets beleefder.'

Ook enig kind Roos van Manen wil later meer dan een kind. 'Het is heel gek, want alles wat ik zeg, ondergraaft mijn eerdere opmerkingen dat ik in mijn opvoeding niets heb gemist. Als ik kan kiezen, wil ik liever meer dan één kind. Het stomme is dat ik niet kan uitleggen, waarom.'

Hoe mooi de onderzoeksresultaten over het enig kind ook zijn, tegen het idee van de veilige bloedband kunnen ze niet op. Minstens twee kinderen blijft favoriet. cbs-onderzoeker Latten: 'De natuur heeft twee seksen, die willen de mensen hebben. Ik denk dat als er drie geslachten waren, men drie kinderen zou willen.'

Maar één kind wordt het steeds vaker, gewild of ongewild. De normen passen zich vanzelf aan. Nog even en één kind is niks om je voor te schamen, om over te treuren of je voor te verantwoorden. Uw enig kind van Nachman ligt al klaar. Als gids voor gezinnen met een kind.

Misschien, suggereert socioloog Veenhoven, doen enig kinderen het vooral goed in culturen waar individualisme hoogtij viert. Juist zij zijn er sterk in om niet op de groep, maar op zichzelf te vertrouwen. Individueel presteren, zoals de maatschappij vraagt, kunnen zij als de beste.

'Door mijn flexibele instelling en assertiviteit heb ik m'n plek gevonden in ons grote gezin', aldus Grootelaar. 'Maar ik heb ook broers die echt te weinig aandacht hebben gekregen.' Nog even, en het enig kind wordt de hemel in geprezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden