Geen atomen voor Teheran

Universiteiten en de vreemdelingendienst laten geen studenten uit Iran toe als die ook maar in de buurt van nucleaire kennis zouden kunnen komen. Onzinnig en onwettig, vinden ze zelf.

Sara de Sloover

Het was even slikken voor Hossein Moeini. Bij de eerste kennismaking met zijn nieuwe buurman in een Gronings appartementenblok zei die laatste: ‘Zo, een potentiële terrorist dus.’ De Iraanse promovendus in de fundamentele kernfysica, druk bezig met de data-analyse van zijn eerste experiment in het Duitse Darmstadt, was helemaal verbluft.

Moeini (28) wil best vertellen wat hij vindt van het besluit van de universiteiten van Twente en Eindhoven om geen Iraanse studenten of promovendi in wat voor studierichting dan ook meer toe te laten vanwege het gevaar dat ze nucleaire kennis zouden kunnen stelen, maar hij wil niet op de foto.

Net zoals Hossein Mardanpour (28) en Leila Joulaeizadeh (29), de andere Iraanse kernfysici om de tafel in het Groningse Kernfysisch Versneller Instituut (KVI), wil hij op geen enkele manier geassocieerd worden met Iraanse atoombommen. ‘We willen niet dat mensen denken dat wij daar iets mee te maken hebben. We zijn gewoon studenten.’

Naar aanleiding van VN-resolutie 1737 uit december 2006, die wil voorkomen dat Iran onder meer dankzij gespecialiseerd onderwijs kernwapens kan gaan maken, vroegen de ministeries van Onderwijs, Justitie en Buitenlandse Zaken in september vorig jaar in een rondzendbrief aan alle universiteiten, hogescholen en onderzoeksinstellingen om ‘grote terughoudendheid’ bij het uitnodigen van Iraniërs en op alertheid op de Iraniërs die hier al studeren.

Twente besliste alle Iraniërs de deur te wijzen, omdat ingeschreven studenten in principe alle lessen kunnen volgen.

Eindhoven kondigde vorige week vrijdag in het universiteitsblad Cursor een eigen extra screening voor Iraniërs aan, waarvan de resultaten dan doorgestuurd worden naar de overheid. Critici wezen er al meteen op dat toelating tot een universiteit expliciet de bevoegdheid is van die universiteit zelf.

De universiteiten proberen intussen tot een gezamenlijk standpunt te komen over de kwestie. Vooralsnog hebben de technische universiteiten het voortouw genomen. Waarna in Den Haag Kamervragen werden gesteld aan de ministers Verhagen van Buitenlandse Zaken en Plasterk van Onderwijs. Is het waar, willen SP’ers Van Bommel en Leijten weten, dat de ministers zelf de universiteiten hebben gevraagd om terughoudendheid bij het toelaten van Iraniërs in technische studies? En, als dat zo is, op welke wettelijke basis eigenlijk?

Op het KVI, in een winderige uithoek van het Zernikecomplex in Groningen, blijven Iraniërs welkom. Een dertigtal promovendi van over de hele wereld, onder wie Moeini en nog vijf Iraniërs, zijn er aan de slag.

‘Iraanse kandidaat-promovendi moeten altijd door de IND en de AIVD gescreend worden, dat moet vooral zo blijven. Er bestaat een lijst van mensen die aan het Iraanse atoomprogramma werken, lang niet alleen Iraniërs, en die moet je natuurlijk in de gaten houden’, zegt Nasser Kalantar, Nederlands-Iraans hoogleraar experimentele kernfysica aan het KVI. ‘Maar dat is niet onze taak. Wij doen hier aan fundamenteel onderzoek en kijken alleen naar wetenschappelijke criteria.’

Gevoelig

President Ahmadinejad en zijn kernprogramma. Het ligt gevoelig, praten over de Iraanse politiek. Veel liever praten de drie jonge natuurkundigen over de wetenschap, datgene wat hen hier gebracht heeft. Alledrie wilden ze in het buitenland studeren en stelden ze zich kandidaat voor onderzoeksposten in verschillende landen. ‘Groningen reageerde het snelst.’

Iran heeft een grote wetenschappelijke traditie. 30 à 40 procent van de studenten aan ’s lands beste universiteiten gaan, meestal wegens gebrek aan infrastructuur en docenten, in het buitenland verder studeren of promoveren.

Een paar honderd van hen doen dat in Nederland. In Groningen zijn er een stuk of vijftien. Ze hebben contact met landgenoten, vooral in Delft, waar er zeker vijftig werken —Leila Joulaeizadehs echtgenoot is er promovendus in de geofysica.

Maar ze hebben ook een netwerk van vrienden in Frankrijk, Duitsland en andere Europese landen. ‘Nederland is tot nu toe het enige land waar universiteiten Iraanse studenten de toegang ontzeggen’, zegt Hossein Mardanpour. ‘Heel raar is dat.’

‘Unfair’, noemen de Iraniërs de beslissing van de universiteiten van Twente en Eindhoven. Maar voor alle Iraanse studenten is het sinds de rondzendbrief van september moeilijk geworden om Nederland binnen te komen.

Allemaal verhalen ze van bekenden die het land niet in mochten. ‘Uiteindelijk geven die het op. Ze gaan naar Duitsland of Frankrijk, of naar de VS’, zegt Mardanpour.

‘Amerika verleent op dit moment makkelijker visa aan Iraniërs dan Europa. Ironisch niet?’, zegt hoogleraar Kalantar (47). Na een studie en promotie in de VS zocht Kalantar midden jaren tachtig een plek om zijn werk voort te zetten buiten Amerika.

‘Maar Iran was op dat moment in oorlog met Irak, dus daar kon ik absoluut niet naartoe.’ Het liberale imago van Nederland deed hem destijds besluiten het hier te proberen.

Kalantar is net terug van een vakantie in zijn vaderland, die onverwacht werd verlengd toen de luchthaven dagenlang gesloten was door hevige sneeuwstormen. ‘In Iran explodeerde het nieuws over de beslissing van Twente en Eindhoven als een bom’, zegt de hoogleraar in vrij ongelukkige bewoordingen. ‘Het was zelfs op het Iraanse journaal.’

Zelf zegt hij in Teheran nog nooit door mensen van de geheime dienst te zijn aangesproken op zijn nucleaire kennis. ‘Voorlopig nog niet, gelukkig.’

De laatste vijf maanden raadt hij geïnteresseerde studenten uit Iran af het in Nederland te proberen. ‘In september werden hier in Groningen ook visumaanvragen afgewezen, niet van studenten, maar van Iraanse collega’s’, zegt hoogleraar Kalantar.

Ongeschreven beleid, liet het IND doorschemeren. Ik begreep van hen dat ik het kon vergeten: ‘Wij zullen ze niet toelaten’. Dan is het ook de moeite van hun tijd niet waard.’

‘Nu ik hier een tijdje ben, krijg ik vragen van vrienden over hoe Nederland is, en of ik ze zou aanraden hiernaartoe te komen’, zegt Hossein Moeini. ‘Hoewel Nederland me best bevalt, zeg ik hun: ‘probeer het maar liever ergens anders.’

Een vriend van Leila Joulaeizadeh heeft er zes maanden over gedaan om toegelaten te worden op de universiteit van Utrecht voor een niet-natuurkundige studie. ‘Dat lukte. Toen moest hij alleen nog maar een visum krijgen van de IND. Maar die heeft hem afgewezen omdat hij Iraniër is. Ik heb de afwijzing zelf gezien’, zegt Joulaeizadeh. De IND van zijn kant ontkent dat er specifieke regels voor Iraanse studenten gelden.

Discriminatie

De Iraanse promovendi en hun hoogleraar hadden het er net nog over tijdens de lunch. ‘Dat het verbieden van de toegang van studenten louter op basis van hun nationaliteit ongrondwettelijk is, en discriminatie’, zegt Kalantar. ‘Bovendien is alles wat wij hier doen in de literatuur te vinden. De VN-resolutie heeft het over vertrouwelijke informatie, hier valt niets dergelijks te halen.

‘Informatie om een kernbom te maken, vind je overal op internet. Wij onderzoeken hier de fundamentele krachten tussen de bouwstenen van de materie, en dat is geen toepasbaar onderzoek, op korte of lange termijn.’

Gretig laten de promovendi zien wat ze hier dan wel doen. ‘We willen te weten komen wat de krachten zijn die een kern bijeenhouden. En om die reden laten we deeltjes op een kern botsen, en kijken we in welke richtingen ze uit elkaar schieten’, legt Mardanpour enthousiast uit.

‘Tijdens een experiment is de versneller een week lang verboden terrein, want radioactief. Een internationale groep promovendi maakt shifts bij het apparaat: zo leer je wetenschappers van over de hele wereld kennen.’

Hij werkt sinds een paar weken dag en nacht aan twee publicaties over zijn promotieonderzoek, dat over een week afgerond moet zijn. De komende jaren blijft hij zeker nog in Nederland, want Mardanpour heeft net een baan in de wacht gesleept bij het Eindhovense ASML, de internationaal bekende fabrikant van machines waarmee microchips worden gemaakt.

De ‘verdachte’ Iraanse student is daarmee officieel begeerde kennismigrant geworden. ‘Ik ga werken aan de focus van de lasers die de chips branden’, zegt hij.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden