Geel is zorgelijk, rood is alarm

Het effect van ziektepreventie is nauwelijks zichtbaar, maar de winst is enorm. Onderzoekers van ZonMW maken de balans op van vijf jaar Programma Preventie....

'Vind je het eigenlijk wel fijn om moeder te zijn?' De vraag van sociaal verpleegkundige Maria de Rijk is duidelijk niet wat de Ghanese Alice Asamoah had verwacht. 'Ik begrijp niet wat u bedoelt', zegt ze weifelend. Zojuist had de verpleegkundige nog gezegd dat ze een gezonde baby had, na een uitgebreid lichamelijk onderzoek van de twee maanden oude David.

Dat is wat je verwacht van een bezoek aan een consultatiebureau. Maar nu neemt het gesprek ineens een heel andere wending. De Rijk herhaalt de vraag. Asamoah kijkt verlegen naar de grond. 'Ja', antwoordt ze kort. Of er financiële problemen zijn in het gezin, wil De Rijk ook weten. 'Nee'. En of vader meehelpt in de opvoeding van haar twee zoontjes, vraagt De Rijk in het Engels. 'Als hij thuiskomt van zijn werk, gaat hij met ze spelen of samen boodschappen doen', antwoordt Asamoah. Uiteindelijk concludeert De Rijk: 'Een tevreden vrouw.' Ze haalt een groen formulier uit de kast om haar bevindingen te noteren. Een groen formulier betekent dat het goed zit. Geel is zorgelijk, rood alarm.

Iedere ouder krijgt sinds begin dit jaar bij een bezoek aan het consultatiebureau in Amsterdam Zuid-Oost vragen naar de sociale en financiële omstandigheden van het gezin. De gesprekken zijn onderdeel van het project 'Samen Starten' gericht op achterstandswijken, dat tot doel heeft in een vroeg stadium psychische en gedragsproblemen bij kinderen op te sporen. 'Als de moeder gestresst is door een agressieve vader, dan zal ze dat overdragen op het kind', zegt projectleider en kinderarts Ferko Öry. Help de ouders met hun problemen en ze zullen meer aandacht geven aan de opvoeding van hun kind, is de gedachte. 'Je kunt niet tegen de ouders zeggen: je moet je kind niet zo verwaarlozen, terwijl bij hen de elektriciteit is afgesloten.' Alle betrokken instanties moeten samenwerken, aldus Öry.

Het project is voortgekomen uit het groots opgezette landelijke Programma Preventie dat in opdracht van het ministerie van VWS is uitgevoerd door ZonMW, onderzoeksinstelling voor gezondheidszorg. Afgelopen donderdag werden in het symposium 'Parels van Preventie' de resultaten van de afgelopen vijf jaar besproken. Met een budget van 128 miljoen euro zijn er ruim 360 projecten opgezet op het gebied van preventie in Nederland. Speerpunten in het Programma Preventie zijn de geestelijke gezondheidszorg, infectieziekten, leefstijl en bevolkingsonderzoek.

Dat zijn bij uitstek de terreinen waarop met preventieve maatregelen veel winst kan worden geboekt, aldus de coördinator preventie bij ZonMW, Marijke Janssens. 'Eén van onze projecten dat zich richtte op het voorschrijfgedrag van huisartsen, leidde tot een daling van het aantal recepten van slaap- en kalmeringspillen van tien procent. Dat is niet alleen belangrijk in verband met de kosten, maar ook omdat drie tot twaalf procent van alle ongevallen wordt toegeschreven aan het gebruik van deze medicijnen.'

Ook op andere gebieden blijft nog veel te doen. 'Men springt zorgelozer met bepaalde infectieziekten om, zoals AIDS. Er duiken ook nieuwe ziekten op, bijvoorbeeld SARS en vogelpest bij mensen. In de geestelijke gezondheidszorg is er vaak pas aandachtvoor psychische ziekten als er al problemen zijn. Terwijl je sommige ziekten en gedragsproblemen, die onder meer kunnen leiden tot crimineel gedrag, kunt voorkomen door er vroeg bij te zijn. '

Een van de moeilijkste kwesties op het gebied van preventie is de beïnvloeding van de leefstijl. Nederlanders roken, drinken en eten nog te veel en bewegen te weinig, waardoor de kans op allerlei ziekten toeneemt. Vele jaren van voorlichting door de overheid hebben daar weinig aan kunnen veranderen. De slechte gewoontes lijken zelfs eerder toe dan af te nemen.

Toch loont het, volgens Janssens, veel tijd en geld te steken in de preventiemaatregelen. 'Je kunt telkens maar hele kleine stapjes zetten, maar de winst is enorm. Vergeet niet dat hart- en vaatziekten en kanker de belangrijkste doodsoorzaken in Nederland zijn. En obesitas is ook een gigantisch probleem geworden.' Een belangrijke bevinding van het Programma Preventie is dat voorlichting gericht op specifieke doelgroepen vaak veel effectiever is.

Janssens: 'Je moet aansluiten bij de leefwereld van bepaalde groepen. Als je gewoon zegt: je moet niet roken, dan bereik je niets. Dan voelt niemand zich aangesproken.' De grote voorlichtingscampagnes tegen alcoholgebruik, roken of onveilig vrijen hebben weinig effect als die niet worden gecombineerd met gerichte voorlichting.

Als positief voorbeeld noemt Janssens een project van de GGD Noord-Kennemerland. Daarin werden met vierhonderd jonge amateursporters 'niet-roken contracten' afgesloten. Na een anderhalf jaar rookte nog 3 procent van de jongeren, tegenover 9 procent bij aanvang van het project. Het percentage rokers in de teams die niet meededen was gestegen van 12 naar 16 procent.

Ook bleek dat allochtonen op een andere manier moeten worden benaderd in voorlichtingscampagnes dan autochtonen. 'Turken en Marokkanen drinken bijvoorbeeld minder dan Nederlanders', aldus de coördinator van de projecten voor allochtonen Carola Schrijvers. 'Maar de tweede generatie drinkt weer meer dan de eerste generatie. De boodschap die je aan hen moet geven is: weinig blijven drinken. Terwijl je tegen Nederlanders juist moet zeggen: ga minder drinken.'

Vooralsnog bestaat het grootste deel van het Programma Preventie uit onderzoeken. 'Er was bij aanvang te weinig kennis over preventie om meteen te beginnen met praktijkprojecten', aldus Janssens. 'Preventie is natuurlijk iets van de lange adem. Deze fase heeft veel bruikbare kennis opgeleverd. In de tweede fase, die nu van start gaat, zullen er wel meer praktijkprojecten komen.'

Voor de tweede fase heeft het Programma Preventie tot nu toe 44 miljoen euro toebedeeld gekregen. 'De Tweede Kamer heeft zich vorig jaar unaniem uitgesproken tegen verlaging van het bedrag. De vraag is nu of de nieuwe regering daarin meegaat,' aldus Janssens. 'Daarbij speelt het probleem dat preventie bijna niet zichtbaar is. Voor politici is het dus niet erg aantrekkelijk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden