'Geef complotdenkers maar eens ongelijk'

Nu er aanwijzingen zijn dat de waarheid over de Teevendeal is weggemoffeld door de top van het ministerie van Veiligheid en Justitie, vallen er grote woorden op het Binnenhof. Is het vertrouwen in de rechtsstaat in gevaar?

Tweede Kamerlid Fred Teeven die moest aftreden vanwege de omstreden Teevendeal. Beeld anp

'Van XXX2 namens XXX1 het bericht dat de werkzaamheden voor deze tape voorlopig (dus vanaf heden) gestaakt kunnen worden.' Het is de cruciale zin uit één van de drie mails die maandag via Nieuwsuur naar buiten kwamen. De ICT'ers van het ministerie van Veiligheid en Justitie waren juni 2014 het bonnetje van de Teevendeal op het spoor, maar mochten niet verder zoeken. Van hogere hand - de mysterieuze XXX1 - kwam de opdracht om de speurtocht te staken. Iets eerder informeerde minister van Veiligheid en Justitie, Ivo Opstelten, de Tweede Kamer dat het bonnetje onvindbaar was.

De nieuwe onthullingen leiden op het Binnenhof tot vragen die tot voor kort voorbehouden leken aan complotdenkers: Was er een samenzwering in het hart van de rechtsstaat om de waarheid te verdoezelen?

Alleen rond de burelen van regeringspartij VVD maken dergelijke grote woorden plaats voor krachttermen met weinig letters. Wéér staat de partij vol in de vuurlinie. En wéér is het ministerie van Veiligheid en Justitie - het inmiddels vervloekte VVD-bastion - de aanstichter. 'U zult begrijpen dat ik zo langzamerhand van deze affaire afwil,' zucht VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra. 'Ik wil dat we iedereen kunnen vertellen wat er wel en wat er niet gebeurd is.'

Dat moet de commissie onder leiding van oud-ombudsman Martin Oosting doen. Juist de man die er zelf niet in slaagde om de mails boven water te krijgen die de conclusies van zijn eerdere onderzoek ondermijnen.

Halbe Zijlstra: 'U zult begrijpen dat ik zo langzamerhand van deze affaire afwil. Beeld anp

Doofpot

Destijds was Oosting vooral onverbiddelijk over de deal die Teeven ruim vijftien jaar geleden sloot met drugscrimineel Cees H., maar mild over de afhandeling door Ivo Opstelten. Volgens de onderzoeker was er van een doofpot geen sprake, ook al had de minister tegen het advies van zijn ambtenaren in een onafhankelijk onderzoek door Kees Vendrik van de Rekenkamer tegengehouden. In plaats daarvan kreeg Henk van Brummen, een oude bekende van Opstelten, de opdracht om de omstreden deal door te lichten. Die vond het bonnetje niet. Wat dat ook de bedoeling? 'Dat kan ik me bij Ivo niet voorstellen,' zei Oosting vorige maand nog. De Kamer hoopt dat de voormalige Ombudsman nu wel de onderste steen boven krijgt. 'We hebben te maken een getergde onderzoeker die zich flink genaaid voelt,' aldus GroenLinks-leider Jesse Klaver. 'Ik heb er vertrouwen in.'

Bestuurlijk probleem

Binnen de VVD wil niemand geloven dat Opstelten zelf de opdracht gaf om de zoektocht naar het bonnetje af te blazen. 'Als je dat doet, weet je dat je als minister je eigen graf graaft,' zegt ook oud-minister van Justitie, Frits Korthals Altes.

De liberaal ziet vooral een bestuurlijk probleem op zijn oude departement: het vertrouwen tussen ambtenaren en de politieke top is weg. 'Er zit iets behoorlijk scheef. Een minister moet loyaal zijn aan zijn ambtenaren en ambtenaren moeten loyaal zijn aan de minister. Dat is doorbroken. De minister heeft tijdens een debat duidelijk afstand genomen van de ICT'ers die er volgens hem niet in waren geslaagd om het bonnetje te vinden. En die ICT'ers zijn nu teruggekomen. Het bedroeft me zeer wat er gebeurt.' Het gaat Korthals Altes te ver om te concluderen dat het vertrouwen in de rechtsstaat in het geding is. 'Dat vind ik te grote woorden.'

Toch zijn dat precies de woorden die de oppositie gebruikt. 'Dit is zeer zorgelijk voor onze democratie en rechtsstaat,' aldus D66-leider Alexander Pechtold. 'Het ministerie van Veiligheid en Justitie is één grote puinzooi. Het zijn geen incidenten meer, maar een patroon. Er gebeurt iets onwelgevalligs en dat wordt weggeduwd, totdat het via lekken of onderzoeksjournalistiek naar boven komt.'

De voorbeelden zijn bekend. Zo was er het politieke schimmenspel rond het proefverlof van Volkert van der G. en daarna de foute informatie over diens foto in de Telegraaf. Volgens minister Van der Steur werd zijn ministerie overvallen door de foto, maar dag later werd hij al weer ontmaskerd door de advocaat van de moordenaar van Pim Fortuyn. Het idee kwam juist van zijn eigen ministerie.

De rel rond professor George Maat heeft het vertrouwen verder ondermijnd. 'In die zaak zagen we dat iemand ook vermalen kan worden door het systeem', aldus SP-Kamerlid Michiel van Nispen. 'Dit ministerie staat voor hele wezenlijke zaken: recht en rechtvaardigheid. Dan moet iedereen er op kunnen vertrouwen dat de waarheid wordt gesproken.'

Gert-Jan Segers: 'Wat er nu boven water komt over de Teevendeal is natuurlijk voer voor complotdenkers.' Beeld anp

Stroomstoring

De twijfels die zijn gerezen rond de affaires met Volkert van der G., MH17-patholoog Maat en de Teevendeal ondermijnen volgens de critici ook het gezag bij andere zaken waar het ministerie om het voordeel van de twijfel vraagt. Zo bezweert het departement al jaren dat er niets klopt van de beschuldigingen tegen ex-topambtenaar Joris Demmink. En het grote publiek moet er ook op vertrouwen dat een tapverslag tussen Jos van Rey en Fred Teeven door een stroomstoring is verdwenen en niet door een samenzwering.

'Maar wat er nu boven water komt over de Teevendeal is natuurlijk voer voor complotdenkers,' zegt ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers. 'En je kunt mensen niet eens ongelijk geven als ze denken dat dit ministerie is gemaakt om zaken onder de pet te houden. Telkens weer blijkt alles er op gericht om het imago van veiligheid en stevigheid overeind te houden, ook als dat ten koste gaat van de waarheid. Dat is heel ernstig en het raakt aan rechtsstaat. Er is een lange weg te gaan om het vertrouwen te herstellen.'


De gewiste tape van Jos van Rey

Op 20 september 2012 voerden VVD-coryfee Jos van Rey en staatssecretaris Fred Teeven een gesprek over de burgemeestersbenoeming in Roermond. Van Rey, destijds de ongekroonde koning van de provinciestad, wilde van zijn partijgenoot informatie over een hem onwelgevallige ex-politiecommissaris die zou hebben gesolliciteerd naar de post.

Op dat moment werd Van Rey afgetapt in een grootschalig corruptieonderzoek. Toen de inmiddels geroyeerde VVD'er het volgens hem ontlastende gesprek wilde inzetten tijdens de rechtszaak, bleek de opname gewist te zijn. Opstelten liet na onderzoek aan de sceptische Tweede Kamer weten dat er van opzet geen sprake was. Oorzaak was een toevallige stroomstoring.


Rolodex

'Het was niks, het is niks en het wordt niks.' Dat zei minister van Veiligheid en Justitie, Ivo Opstelten, in 2014 over de beschuldigingen tegen de voormalige secretaris-generaal Joris Demmink.

De minister zette zijn autoriteit in om een einde te maken aan alle verhalen over mogelijk kindermisbruik door Demmink. Op dat moment waren er weer publicaties verschenen dat de ex-ambtenaar in beeld zou zijn geweest bij het zogenoemde Rolodex-politieonderzoek naar een grootschalige kinderpornonetwerk, eind jaren negentig. Dat onderzoek zou van hogerhand 'kapot' zijn gemaakt, aldus enkele voormalige politiemannen.

Opstelten wuifde het weg. Aan de Tweede Kamer schreef de minister dat de voormalige topambtenaar 'op geen enkele wijze' in het Rolodexonderzoek voorkwam. Gedwongen door het Gerechtshof doet het OM nu onderzoek naar de beschuldigingen tegen Demmink.


Het ontslag van de MH17-anatoom

In april 2015 haalde minister Ard van der Steur van Veiligheid en Justitie hard uit naar de MH17-anatoom George Maat. Die zou zich 'onsmakelijk en ongepast' hebben gedragen tijdens een lezing voor studenten. Maat werd ontslagen.

Van der Steur weigerde negen maanden lang excuses aan te bieden, ook al waren er aanwijzingen dat Maat niet in strijd met de regels had gehandeld. Kamerleden vroegen vier keer tevergeefs om meer informatie. Eerst kregen ze een politierapport dat nagenoeg zwartgelakt was. Daarna mocht de Kamer de stukken alleen vertrouwelijk inzien. Pas toen Maat met een potlood zes uur lang het dossier kon overschrijven, kwam de waarheid naar buiten.

Van der Steur bood Maat uiteindelijk zijn excuses aan, maar volgens de VVD'er had dat niets met de publicitaire en politieke druk te maken. 'Het is echt een autonoom proces geweest.'


Het proefverlof van Volkert van der G.

'Het is ondenkbaar dat Volkert van der G. ooit proefverlof krijgt. Dat zou het einde betekenen van de minister van Veiligheid en Justitie.'

Dat zei premier Mark Rutte tijdens de verkiezingscampagne van 2012. In 2014 kreeg Volkert van der G. gewoon proefverlof. Een deel van de oppositie verweet de verantwoordelijke staatssecretaris Fred Teeven dat hij voor de bühne deed alsof hij zich daar tegen verzette, terwijl achter de schermen de voorbereiding in volle gang was.

Rutte nam geen afstand van zijn verkiezingsbelofte, maar accepteerde het proefverlof wel. 'Ik ben geen dictator, ik kan geen rechter terzijde schuiven.'

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden