Geduld...

Hij liep met Albanezen over bergpaadjes, bracht in Athene de nacht op straat door met Iraakse Koerden, en wachtte Marokkanen op in de Zuid-Spaanse duinen....

'Drie weken heb ik 's nachts in Tarifa in de duinen gezeten, van een uur of twee tot zeven uur 's ochtends. Dat is niet leuk, nee. Het is eenzaam en alleen en koud. Je kunt ook niet even in je auto gaan zitten en een boek lezen. En als je een sigaret wilt roken, moet je eerst helemaal achter een duinwal kruipen, want anders zien ze dat in het donker meteen.'

Ad van Denderen wachtte in september 2001 aan de Spaanse zuidkust op illegale migranten die vanuit Marokko per rubberboot de Straat van Gibraltar overstaken naar het Europese vasteland. Voor zijn nieuwe boek Go No Go, over de migratiestroom naar Europa, had hij 'absoluut' nog een aantal foto's nodig waarop mensen vanuit zee het continent op komen. Vanwege 'de symboliek', en omdat Tanger-Tarifa een populaire route was geworden; alleen al in 2000 arresteerden de Spaanse autoriteiten in Andalusië twintigduizend illegale migranten.

Op de bonnefooi trok Van Denderen met zijn camera's naar 'de plek waarvan je vermoedt dat je er iets kunt vinden'. Advies had hij niet gekregen. 'Niemand kan je precies zeggen wanneer het gebeurt of waar. Het hangt van zoveel dingen af: hoe is de stroming, waar komen ze uit, krijgen ze pech? Je weet alleen dat ze ongeveer tussen Tarifa en Punta Paloma aankomen. Waar ik overdag de meeste kleren zag liggen, ging ik 's nachts zitten wachten en luisteren. Dat is het enige dat je kunt doen.'

Herstel: dat is het enige dat Van Denderen kan doen. Weinig fotografen zullen er brood in zien drie weken achter elkaar in hun eentje op een pikdonker en verlaten strand te wachten op iets dat wie weet ooit misschien een keer zal gebeuren. Maar Van Denderen heeft geen andere keus, zegt hij zelf. Een jaar of dertig geleden nam hij zichzelf voor om de wereld 'van binnenuit' te fotograferen, om documentaires te maken, verhalen te vertellen.

Een officiële opleiding tot fotograaf had hij niet gevolgd. Ad van Denderen (59), graficus uit Zeist, leerde het vak van de Hongaars-Nederlandse fotografe Ata Kando, die in de jaren zestig naam verwierf met geëngageerde reportages over indianenstammen in de oerwouden van Venezuela. Van Denderens werk is inmiddels opgenomen in internationale fotografiecollecties van het National Museum of Photogra & phy, Film and Television in Bradford en het Stedelijk Museum in Amsterdam.

Nieuwsfoto's schiet hij relatief weinig. Hij maakt ze wel, als een krant of tijdschrift iets nodig heeft, maar het is niet zijn stiel. 'Een pure nieuwsfoto, die alleen maar die ene gebeurtenis op dat moment vertelt en geen ander verhaal heeft, die overleeft de geschiedenis niet.' Liever maakt hij beelden waar 'meer dan één laag' in zit. Dat vergt tijd en moeite. Eind jaren zeventig liet hij zich al eens zes dagen opsluiten in een van de huizen van bewaring in Amsterdam. De gemeente had hem slechts gevraagd de panden voor het archief te fotograferen voordat ze werden gesloopt vanwege de bouw van de Bijlmerbajes. Maar hij wilde ook eerst weten hoe het is om als gedetineerde in een cel te leven. In 1991 gaf hij zich tijdens de apartheid in Zuid-Afrika uit als onderhoudsmonteur, om heimelijk toegang te krijgen tot de goudmijn in Welkom.

In Go No Go, met meer dan honderd 'spread'-foto's in zwart-wit uit de periode 1988-2002, lijkt hij in zijn aanpak nog een stap verder te zijn gegaan. Hij liep met Albanese migranten over afgelegen bergpaadjes naar Griekenland. Hij trok op met Iraakse Koerden die in Athene de nacht op straat doorbrachten in kartonnen dozen. Hij deelde zijn kamer in een migrantenpension in Istanbul met Pakistanen uit de Punjab. En hij zat dus moederziel alleen in de Zuid-Spaanse duinen.

Het levert unieke beelden op. Vooral van de 'landing' van Afrikaanse en Marokkaanse migranten bij Tarifa. Het lange wachten is niet zinloos geweest. 'Het was een uur of zes 's ochtends. Ik zag een helikopter van de Guardia Civil vliegen en dacht: dit is het teken. Ik zat in de buurt van Tarifa, maar het leek meer in de richting van Punta Paloma te gebeuren. Dus ben ik snel met de auto daarheen gescheurd; het is zo'n landpunt met een militaire basis erop. Toen ik daar aankwam, dobberden twee van die rubberbootjes in zee, zo'n tweehonderd meter van de kust.

'Het ging razendsnel. Ik zag eerst Afrikanen. Een stuk of veertig. Die bleven gewoon op het strand wachten op de Guardia Civil en het Rode Kruis. Spanje kan Afrikanen namelijk niet zomaar terugsturen omdat het met de meeste landen geen uitleveringsverdrag heeft gesloten. Die Afrikanen weten dat. En de mensensmokkelaars ook, want toen de Guardia Civil naar die Afrikanen ging, zetten ze een eind verderop nog een groep Marokkanen aan land. Die groep scheurde meteen de duinen in, want Spanje heeft met Marokko wél zo'n terugstuurverdrag getekend. Ik heb nog geprobeerd ze te volgen, maar dat is moeilijk; ze verspreidden zich meteen.'

Van Denderen is met Go No Go vermoedelijk een van de eerste fotografen die de illegale migratie naar Europa zo indringend en van zo nabij in beeld brengt. 'Veertig- tot vijftigduizend foto's' schoot hij de afgelopen zestien jaar over het onderwerp bij elkaar. Voor het boek en de tentoonstelling in het Fotografiemuseum Amsterdam (FOAM) maakte hij een keuze uit drieduizend beelden. Een deel verscheen al in het tijdschrift Geo, het Franse dagblad Le Monde en in Vrij Nederland. Hij won er prijzen mee: de Care Award, uitgereikt door hulporganisatie Care International, en de prestigieuze Visa d'Or, waarmee hij zelfs de koning van de internationale persfotografie James Nachtwey achter zich liet.

Op de foto's lijken de hoofdpersonen, hoe kwetsbaar ze op dat moment ook zijn, volledig zichzelf. Of ze nou kletsnat het Spaanse strand op rennen, met een paar man op een afgeragde matras liggen te slapen of in de bosjes schuilen voor de politie - nergens merk je dat de aanwezigheid van de fotograaf hen stoort. Integendeel. Op een foto van de groep Marokkanen die in Spanje de duinen in vlucht, neemt een van hen zelfs de moeite nog even naar de camera te zwaaien.

'Je moet ook niet vergeten wat zij vlak daarvoor hebben meegemaakt', zegt Van Denderen. 'Het is een pittige tocht. Ze zitten vier uur met z'n veertigen in zo'n bootje. En in de Straat van Gibraltar kan een behoorlijke golfslag zijn. Ze zijn altijd zeiknat en hebben het koud. Dus als ze aankomen, zijn ze met heel andere dingen bezig: ze hebben het bereikt.'

Toch geldt dat niet voor de Pakistanen in het migrantenpension in Istanbul. Noch voor de Albanese voetgangersstoet richting Griekenland. En zelfs niet voor de mannen die het Franse opvangkamp Sangatte ontglippen om via de Kanaaltunnel stiekem door te reizen naar Groot-Brittannië. Allen zijn nog onderweg en hebben veel te verliezen. Hoe win je dan hun vertrouwen?

'Het heeft gewoon tijd nodig. In zo'n pension in Istanbul duurt het wel vier, vijf dagen voordat ik überhaupt een camera pak. Ik slaap eerst met zo'n groep, met een man of zestien op een kamer. Soms deel je een bed met iemand, je kookt samen, in principe doe je exact hetzelfde wat zij doen. Je komt bijna niet buiten, je kaart wat met ze, je praat wat. En als ze vroegen wat voor werk ik deed, vertelde ik gewoon de waarheid. Dat werd probleemloos geaccepteerd.'

Evengoed stuitte hij op problemen. 'De situatie wordt moeilijker naarmate migranten verder in het Europese systeem terechtkomen. Ik heb in Sangatte meegemaakt dat mensen zich bijna niet meer laten fotograferen. Agressiever worden. Omdat alle computersystemen van de politie en de vreemdelingendiensten aan elkaar gekoppeld. Als zij in Frankrijk worden gefotografeerd, hebben ze straks in Groot-Brittannië misschien een probleem.'

Met het boek en de tentoonstelling, waarin 350 van zijn foto's op grote schermen zullen worden geprojecteerd, wil Van Denderen 'de illegaliteit een gezicht geven'. Vooral: tonen hoe mensen in onmenselijke omstandigheden overeind blijven. Hij laat een foto zien van een Afrikaanse vrouw die zojuist is aangekomen op de Spaanse kust en schone, droge kleren aantrekt. 'Als je dit toch ziet, zo'n vrouw die uit een gesealed pakketje zo'n wit blousje haalt, dat vind ik fantastisch. Met wat voor idee stapt zij een nieuw leven in? Ik bedoel: die blouse is verdomme gestreken!'

Verder laat Go No Go zich voornamelijk aanschouwen als aanklacht tegen de Europese migratiepolitiek. Van Denderen weerspreekt dat niet. 'Je moet gewoon een andere oplossing voor het probleem bedenken. Migratie is absoluut niet tegen te gaan. Er zijn mensen die vijf keer gepakt worden en toch weer proberen binnen te komen. Je kunt daarom beter iets doen tegen de ontstane schaduwsamenleving. Ik ken bijna geen illegaal die géén problemen heeft gehad met werk. Die een maand in de bouw werken en vervolgens geen salaris krijgen uitgekeerd omdat de aannemer gewoon zegt: jij hebt hier nooit gewerkt. Geef mensen voor mijn part een verblijfsvergunning voor vier, vijf jaar. De mensen die nu komen, zijn bereid alles te doen. Zelfs een dokter uit Pakistan zal hier bedden opmaken in hotels.'

Hij is betrokken, zeker, maar toch is hij nu wel 'klaar' met zijn migrantenproject. 'Ik heb dit gefotografeerd, ik heb dit góed gefotografeerd, waarom zou ik dan op zoek gaan naar dat ene beeld dat misschien nog iets kan toevoegen? Dan wil ik liever een volgende stap zetten.' De eerste aanzetten daartoe heeft hij al gedaan. 'Allerlei technieken' en 'grootbeeldcamera's' zal hij gebruiken, zegt hij. Misschien zelfs kleurenbeelden. 'In elk geval blijft het documentaire fotografie.'

Het zal vermoedelijk toch wel weer ongeveer uit dezelfde hoek komen. In Irak of Afghanistan heeft Ad van Denderen nu gewoon niets te zoeken. 'Het heeft voor mij geen zin om daar te zijn als er al vijftienhonderd collega's lopen. Ik kan daar met mijn manier van werken niet tegenop. Zelfs als ik met een totaal ander beeld terugkom, zal dat twee maanden later zijn dan de anderen. Dan zeggen de media: sorry, maar we zijn nu met iets nieuws bezig. Zo werkt dat toch?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden