Gedragen door het publiek

Crowdfunding in de kunsten is in opkomst. Opvallend: boeken en beeldende kunst doen het goed. Films en muziek niet.

Een kunstenaar met een habbekrats steunen en als tegenprestatie een kijkje in zijn keuken krijgen, of bij succes een deel van de winst opstrijken. Crowdfunding in de kunsten is in opkomst. De kunstenaar werft zelf, of met behulp van een bemiddelaar, kunstliefhebbers die hem of haar met kleine bedragen - doorgaans rond de tien euro - gezamenlijk een grote zak geld bezorgen. En daarmee kan een film, tentoonstelling, roman of cd-opname worden gefinancierd. De eerste kleine successen hebben het afgelopen jaar het licht gezien. Vier boeken zijn dankzij crowdfunding gepubliceerd en ruim twintig staan er op stapel. De eerste kunstenaars werken hun projecten uit dankzij deze 'micro sponsoring'. Zoals fotograaf Rob Hornstra en filmmaker Arnold van Bruggen, die zich met financiële steun van (tot nu toe) 354 donateurs vijf jaar lang verdiepen in de veranderingen die zich voltrekken in het Russische Sochi, waar in 2014 de Olympische Spelen plaatsvinden. Particulieren die hun kostbare project mede mogelijk maken, krijgen in ruil daarvoor tussentijdse verslagen en foto's te lezen en zien.


Er komen kleine, individuele initiatieven tot stand, maar ook georganiseerde, zoals voordekunst.nl van het Amsterdams Fonds voor de Kunsten en meer commerciële, zoals bookabook en tenpages, interactieve sites waar debuterende schrijvers zich kunnen presenteren en aandeelhouders kunnen werven voor hun gedroomde boek. Deze twee sites zijn nog geen jaar actief en hebben al een paar honderd manuscripten gepubliceerd, waarvan tot nu toe ruim twintig genoeg aandeelhouders hebben getrokken om tot publicatie te kunnen overgaan. 'Voldoende geldschieters betekent dat er draagvlak is voor het boek, dus een markt', zegt Arthur de Bussy van bookabook. 'De tijd is voorbij dat enkele uitgevers bepalen welke boeken verschijnen. Het publiek krijgt zo een grote invloed op wat zij te lezen krijgt, dat is dus veel democratischer. Bij crowdfunding is de maker voordat hij begint al verzekerd van draagvlak bij het publiek. Bovendien zullen de mensen die in hem investeren met mond-tot-mondreclame zorgen voor een grotere bekendheid.'


Betrokkenheid is een belangrijk aspect van crowdfunding. De kunstenaar zal er zelf voor moeten zorgen dat hij publiek werft voor zijn project, en hij zal die fans ook aan zich moeten binden. Want het gaat de kleine sponsor niet zozeer om het eventueel delen in de winst, maar om zijn verbondenheid met de kunstvorm of de maker. Uitnodigen in het atelier, voor de boekpresentatie en soms een tipje van de sluier oplichten tijdens de totstandkoming van het kunstwerk, horen bij de tegenprestatie die de kunstenaar levert. Zijn kleine financiers rekruteert hij uit zijn eigen netwerk en netwerken van liefhebbers van zijn discipline.


Dat crowdfunding niet altijd eenvoudig is, blijkt uit het moeizame experiment Cinema Reloaded van het Internationaal Film Festival Rotterdam. De drie regisseurs wier filmplannen bezoekers kunnen steunen, hebben een jaar na de lancering bij lange na niet voldoende geld opgehaald.


LITERATUUR

10.000 euro in vijf dagen vergaard

In een jaar tijd zijn vier boeken verschenen via crowdfunding. Komend jaar volgen er tenminste vijf keer zoveel. Twee jonge internetbedrijven, bookabook en tenpages, zijn er in korte tijd in geslaagd enkele honderdduizenden euro's van particulieren in te zamelen voor de totstandkoming van romans en non-fictie boeken van debuterende schrijvers. Per publicatie is rond de tienduizend euro nodig, die in een beperkte tijd moet worden vergaard. Een aandeel kost bij de een 5, bij de ander 15 euro. Minimaal honderd aandeelhouders zijn vereist, als garantie dat er redelijke belangstelling is voor het boek. Bookabook verzorgt zelf de verschijning, TenPages.com laat de werken uitgeven door gevestigde uitgeverijen waaronder de Arbeiderspers.


Eelco Rommes (34) zal binnenkort zijn literaire debuut maken dankzij crowdfunding. Deze vader van drie jonge kinderen en trainer bij een ict-bedrijf, wist via de site van tenpages in vijf dagen tijd ruim tienduizend euro in te zamelen voor zijn romanidee 'De beste papa van de hele wereld', een persiflage op de moderne vader die carrière en zorg voor zijn kinderen met veel vallen en af en toe opstaan probeert te combineren.


Hij had de voorgeschreven tien pagina's van zijn manuscript-in-wording op de site van TenPages.com geplaatst en meteen volgde een run van aandeelhouders. 'Allemaal onbekenden, heel bizar. Mijn ouders, broer en zus wilden ook aandelen kopen, maar die waren te laat, het benodigde bedrag was al binnen. Veel aandeelhouders lieten blijken zich te herkennen in mijn verhaal', vertelt Rommes.


Mocht het boek een verkoopsucces worden, dan krijgen de aandeelhouders een deel van de winst. Maar ze krijgen meer: een uitnodiging voor de presentatie en informatie over de vorderingen van de auteur. Eelco Rommes ging nog een stap verder. Hij zocht figuranten voor zijn roman, deed een oproep en interviewde een aantal jonge ouders die hij - herkenbaar voor intimi - verwerkte in zijn verhaal. Een oproep via twitter hielp hem aan de creatieve kindernamen van tegenwoordig die hij zocht: Appel, Zonne, Storm...


Rommes zegt zich tijdens het schrijven - waarvoor hij een dag minder ging werken omdat het in acht maanden gedaan moest zijn - gestimuleerd te hebben gevoeld door zijn ruim honderd aandeelhouders. 'Ik had al lang de ambitie een roman te schrijven, maar de wetenschap dat uitgevers dagelijks een hoop rommel krijgen toegestuurd en het merendeel van de manuscripten afwijzen, weerhield mij ervan. Via crowdfunding weet je dat een hoop mensen achter je idee staan en op je boek zitten te wachten. Dat heeft mij erg gemotiveerd door te zetten.'


MUZIEK

Met 3625 dollar boven aan de lijst

Als een omgekeerde versie van de film Apocalypse Now, zo omschrijft Pim Betist de recente ontstaansgeschiedenis van zijn online crowdfunded muziekplatform Africa Unsigned. Op de website africaunsigned.com kan men inmiddels luisteren naar 27 muzikanten die allen de 'New African Sound' aanhangen. Daar vindt de potentiële sponsor weinig 'traditionele trommels', zoals Betist het omschrijft, maar moderne Afrikaanse muziek; veel hiphop, reggae en zelfs house. Al vanaf één dollar kan een artiest worden gesponsord op weg naar een studio-opname, waarvoor tienduizend dollar nodig is. Ouderwetse albums heeft Africa Unsigned afgezworen; de artiesten streven naar een digitale release met vier tot vijf liedjes. 'Het krijgt een steeds concretere vorm', zegt Betist, nog even knipogend naar de klassieker van Francis Ford Coppola.


Met 3625 dollar voert de Keniaanse zangeres Muthoni the Drummer Queen de ranglijst aan. Tot een daadwerkelijke opname is het nog niet gekomen, maar Betist zegt wel steeds beter te weten hoe hij zijn doelgroep kan bereiken. Toen hij Africa Unsigned vorige zomer van een non-profit organisatie omvormde tot een BV met aandelen, ging hij onder meer op zoek naar bedrijven om mee samen te werken, waaronder de ASN Bank en het populair-wetenschappelijke TED. 'We zien bedrijven niet als directe investeerders, maar als brug naar een nieuw publiek. We richten ons op individuen en delen elkaars achterban.'


Er komt pas echt vaart in de investeringen wanneer de artiesten hier komen spelen, leerde hij afgelopen zomer na de officiële start van Africa Unsigned in de Melkweg. Met een playlist op de Amsterdamse website 22tracks en - binnenkort - een online radioshow en een maandelijks terugkerend evenement, hoopt hij zijn doelgroep verder te mobiliseren.


'Ik ben nu negen jaar met crowdfunding bezig maar weet nog steeds niet hoe het precies werkt', geeft Betist toe. Cruciaal is in ieder geval de connectie tussen fan en artiest. 'Maar dat zorgt ook voor een paradox. Een klein, onbekend groepje muzikanten betekent voor onze doelgroep vaak een lage drempel om te investeren. Men vindt ze snel sympathiek, maar het blijkt lastig om daar vervolgens gestructureerd mee te werken. Terwijl professionelere artiesten waarmee dat wél kan vaak een hoge investeringsdrempel hebben. Ze redden het toch wel, denkt ons publiek dan.'


Als oprichter van de crowdfunded website Sellaband - die na een faillissement een doorstart maakte in februari in Duitsland - kent hij de nodige valkuilen. Maar is er nog een lange weg te gaan. Hoewel artiesten als Public Enemy en Hind via Sellaband met succes een album uitbrachten, zorgde een wildgroei aan aanmeldingen van nieuwe muzikanten voor een gebrek aan overzicht. 'Bij Africa Unsigned wordt alle muziek eerst door een muziekpanel gefilterd. Zo worden we ook een keurmerk voor goede hedendaagse Afrikaanse muziek.' Dat daarom voor het grootste deel van de Afrikaanse muzikanten de lat te hoog ligt klopt, zegt Betist. 'Maar onze visie is, dat we eerst voor het laaghangend fruit gaan. Dat is de beste manier waarop ons businessmodel zich kan bewijzen.'


BEELDENDE KUNST

10.000 euro in een paar maanden

Beeldend kunstenaar Niels Janssen (1967) zag in de zomer van 2008 de bui al hangen. De Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers raakte in de problemen, een zware economische recessie hing in de lucht. Recessie gaat altijd ten koste van kunst, besefte hij toen al. De kunstenaar uit Den Haag wilde niet afwachten en ging nadenken over een alternatieve financieringsbron voor zijn kunstuitoefening. Hij maakte een plan, bouwde een website en benaderde zijn netwerk van klanten, collega's en kennissen met de vraag wie hem in 2010 een jaar lang wilde sponsoren voor een bedrag van 165 euro. Al snel vond hij veertig 'micromecenassen', zoals Janssen hen noemt. Sommigen gingen ruim over de gevraagde 165 euro heen. In een paar maanden tijd wist hij tienduizend euro te vergaren.


In ruil voor hun steun worden Janssens sponsors op de hoogte gehouden van de totstandkoming van de schilderijen en tekeningen die hij in 2010 maakt, kunnen ze een bezoek brengen aan zijn atelier, krijgen ze 20 procent korting bij aankoop van zijn werk en worden ze uitgenodigd voor twee exposities met nieuw werk, waar hij 'op een zeepkist' zal vertellen over zijn werk en werkwijze. 'Zo wil ik de afstand tussen publiek en kunstenaar overbruggen.'


Het jaar 2010 loopt bijna ten einde en Niels Janssen kijkt met tevredenheid terug op zijn experiment. Van de tienduizend euro heeft hij materiaal kunnen kopen, zijn twee exposities - de eerste was in februari, de tweede volgt eind deze maand - gefinancierd en zijn toko draaiende kunnen houden naast ander inkomstenbronnen als lesgeven.


Crowd funding op micro niveau. Maar daar wil hij het niet bij laten. Janssen gaat meer beeldend kunstenaars bij zijn project betrekken. Een geselecteerd gezelschap collega's kan via zijn website www.micromecenas.nl kunnen zij hun eigen sponsors werven.


Het Amsterdamse Fonds voor de Kunsten heeft iets soortgelijks opgezet. Sinds deze maand kunnen via de site voordekunst.nl geselecteerde kunstenaars hun project presenteren en sponsors werven. In de korte tijd dat het bestaat is de financiering van twee kunstprojecten rondgekomen. Niels Janssen: 'Een duurzame band tussen kunstenaar en micromecenas kan veel kunst helpen behouden. De kunstenaar moet zelf in die band investeren.'


FILM

3.600 euro opgehaald in een jaar

Het International Film Festival Rotterdam heeft bij monde van directeur Rutger Wolfson 'gemengde gevoelens' als het om de status van Cinema Reloaded gaat, het project waarmee het festival sinds december 2009 via crowdfunding co-producers hoopt te vinden voor een drietal korte films. De cijfers op de website cinemareloaded.com spreken wat dat betreft boekdelen. Random Strangers van Alexis Dos Santos heeft 3.600 euro opgehaald. Het nog naamloze filmproject van Ho Yuhang blijft voorlopig steken op 2.130 euro. Het minimumbedrag dat beide makers nodig hebben werd al tijdens het project gehalveerd van 30 naar 15 duizend euro. Ondertussen maakte filmmaakster Pipilotti Rist wegens haar 'te drukke agenda' plaats voor Harmony Korine (720 euro sinds september jongstleden).


Bij de start van Cinema Reloaded heerste volop optimisme. Maar de verwachting dat het project afgelopen januari grotendeels op de publiciteitsgolf van het festival kon meesurfen, bleek te rooskleurig. Wolfson: 'We hebben te weinig marketingbudget om na het festival zichtbaar te blijven. Bovendien is dit project niet onze hoofdtaak, we doen het met een handjevol werknemers binnen het festival. Onvergelijkbaar met het Amerikaanse Kickstarter bijvoorbeeld, een groot bedrijf dat zich volledig met crowdfunding bezighoudt.' Ook de discussie onder co-producenten op de website viel tegen. 'We gaan ons nu meer focussen op platforms waarop dat al wel gebeurt, zoals Facebook.'


Cinema Reloaded is een experiment, benadrukt de festivaldirecteur. 'Wij durven dat als een van de weinigen aan.'


Er zijn tot op heden immers weinig geslaagde voorbeelden van door publiek gesponsorde films. Vaak genoemd is The Age of Stupid, de klimaatfilm van de Britse documentairemaakster Franny Armstrong waarvoor al een maatschappelijk bewust publiek bestond.


Ook genrefilms doen het goed. 'Horror heeft bijvoorbeeld al een bepaald voorgebakken publiek, dat bovendien veel meer inspraak krijgt in het eindresultaat. Dat staat op gespannen voet met onze arthousefilm, zo blijkt.'


Tijdens een discussiepanel met co-producenten, afgelopen zomer, bleek dat het die groep met name om een kijkje in de keuken van de filmmaker gaat. 'Het zijn vaak mensen die zelf ook een creatief beroep uitoefenen', zegt Wolfson. 'Zij weten dat ze zich niet met de inhoud moeten willen bemoeien. Ze zoeken vooral naar manieren om geïnspireerd te worden.'


Maar of de films er ook daadwerkelijk komen? Wolfson houdt hoop dat het eerste resultaat begin volgend jaar tijdens het festival te zien zal zijn. 'Alexis Dos Santos werkt momenteel aan een speelfilm - over een jong stel dat verliefd wordt via internet - die in het verlengde ligt van zijn project voor Cinema Reloaded. Dat vergemakkelijkt de situatie voor hem. We zijn momenteel in gesprek met een grote partij om het laatste benodigde geld in één keer op tafel te brengen, mocht dat nodig zijn.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden