Opinie

Gedisciplineerde Duitser kiest nooit blijvend voor rechts-populisme

Natuurlijk kon Duitsland niet immuun blijven voor de opkomst van rechtspopulisme. Maar het afgrijzen over de verkiezingszege van de AfD is in de kern niet politiek, stelt Dirk-Jan Van Baar. 'Correctheid past Duitsers als een tweede huid.'

Duitse demonstranten tonen hun ongenoegen tegen AfD-aanhangers die Merkels vluchtelingenpolitiek bekritiseren. Beeld null
Duitse demonstranten tonen hun ongenoegen tegen AfD-aanhangers die Merkels vluchtelingenpolitiek bekritiseren.

Misschien zie ik het vanuit Berlijn niet helemaal juist, maar ik proefde in Nederlandse reacties op de verkiezingszege van de AfD in de deelstaten Saksen-Anhalt, Baden-Württemberg en Rijnland-Palts een zekere genoegdoening, zo niet Schadenfreude. Eindelijk zien we ook in de Bondsrepubliek een gezonde correctie op een verkrampte politieke correctheid die wij allang hebben afgeschud.

Angela Merkel is met haar doorgeschoten vluchtelingenpolitiek zelf schuldig aan de doorbraak van de AfD, en de grote coalitie van CDU/CSU en SPD, en zelfs de Grünen lokte ook - net als ooit Paars bij ons- een reactie op de flanken uit. 'Alternative für Deutschland', zegt dan precies waarop het staat, ongeacht wat zich verder nog voor troebels achter de afkorting AfD mag verbergen. Wij lopen dus voor op Duitsland, historisch gezien een Verspätete Nation.

Natuurlijk kan de Bondsrepubliek niet immuun blijven voor de opkomst van het rechtspopulisme dat we overal in Europa zien. Wat dat betreft kunnen we spreken van een normalisering van de Duitse politiek. Maar dan wel een aparte 'normalisering', want de Duitse normaliteit verschilt van die in andere landen. Daarbij gaat het niet alleen om het Duitse schuldgevoel, waarop volgens Elseviercommentator Syp Wynia het hele naoorlogse Europa is gebouwd, een deemoed waaraan hij met de AfD-zege een einde ziet komen, maar ook om de Duitse identiteit zelf. Die ligt permanent op de pijnbank, wordt constant geanalyseerd, en knelt de hele dag. Misschien dat de Duitse 'Alltag' er daardoor ook anders uitziet dan in het weekend, en 'Sonntagsreden' er serieuzer worden genomen dan elders.

Gutmenschen

Dit zijn clichés, maar die blijven behulpzaam om de Duitse uitzonderlijkheid te begrijpen. Zo denk ik niet dat de Duitsers op dezelfde manier gebukt gaan onder politieke correctheid als Nederlanders of andere volken. Correctheid, merk ik ook weer hier in Berlijn, past de Duitsers als een tweede huid, en daarom is politieke correctheid voor hen bijna iets natuurlijks. Het Duitse leven loopt nu eenmaal geordend, volgens een vast arbeidsritme, en elke doorbreking van de normaliteit levert bezorgde gezichten op. Alternatieven zijn pas aanvaardbaar wanneer ze eerst uitgebreid zijn bediscussieerd en - liefst elders - zijn uitgeprobeerd.

Dan lijkt mij het logisch dat de Duitse politieke klassen, waartoe ook de media behoren, niet enthousiast zijn over de opkomst van de AfD. Om deze mensen - die in onze aan Geert Wilders gewende oren - vaak redelijke zorgen onder woorden brengen over Europa, de massa-immigratie en de islam, te diskwalificeren, hoef je helemaal niet naar het donkere Duitse verleden te verwijzen. Een blik naar allerlei buitenlanden, binnen en buiten Europa, volstaat. Nergens hebben de nationale patriotten ook maar iets gebracht dat voor de keurige gedisciplineerde Duitsers aantrekkelijk kan zijn.

Dat wil natuurlijk niet zeggen dat er geen grens is aan het aantal vluchtelingen en/of immigranten dat Duitsland kan opnemen. Iedereen snapt dat het 'wir schaffen das' van Angela Merkel gebonden is aan eisen van redelijkheid en humaniteit, en ik snap niet goed waarom daarover in Nederland zo laatdunkend wordt gedaan. Zelf hoor ik beslist niet tot de Gutmenschen (ik ben er niet goed genoeg voor), maar de rest van Europa loopt mijlenver achter op de Duitsers wat betreft het lessen trekken uit het verleden en verantwoording afleggen voor de toekomst.

Het 'Duitse wezen'

Zomaar een appeltje eten uit Chili is hier onmogelijk. Je krijgt er meteen een ecologische doopceel bij en Duitse jongeren - gelukkig niet allemaal - hebben tabellen in hun hoofd waarmee ze de schadelijkheid van bepaalde voedselketens voor het leefmilieu kunnen meten. Dat hebben ze niet omdat het moet, maar omdat ze dat willen. In het groepsverband van het eigen milieu en het eigen denken, maar toch.

Dit heeft consequenties denk ik. Waar politieke correctheid bijna overal ter wereld als knellend en onoprecht wordt ervaren, te beginnen in Frankrijk - alle grote Franse literatuur is psychologisch en ten diepste politiek incorrect - menen ze in Duitsland wat ze zeggen. Duitsers nemen hun politieke correctheid volkomen serieus, omdat menselijke beschaving hier niet als iets vanzelfsprekends meer geldt, maar als iets dat je moet aanleren en dat politiek en juridisch bewaakt moet worden. Dat doen Duitsers zelf, niet omdat de rest van Europa (Frankrijk) hun schuldgevoel exploiteert, maar omdat dit het best bij het 'Duitse wezen' past.

'Wir haben hart an uns gearbeitet', hoorde ik een Duitse collega zeggen, en ze lachte erbij. Zo is het, en dat betekent volgens mij dat het nationale in Duitsland werkelijk wordt gewantrouwd en dat de Duitsers als eersten Europeanen geworden zijn. Wel zeer Duitse Europeanen natuurlijk, elders tref je er niet veel aan, want om een goede Europeaan te zijn moet je aan hoge eisen voldoen. Maar het betekent dat de AfD in strijd is met alles waar de naoorlogse Bondsrepubliek voor staat, en nooit een levensvatbaar alternatief voor Duitsland kan zijn. Als Europa 'scheitert', ligt dat niet aan de Duitsers, maar aan de rest.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden