'Gedegenereerden' in Neurenberg

Het Joegoslavië Tribunaal wordt, vooral sinds Milosevic in Scheveningen gevangen zit, soms historisch genoemd. Vergeten wordt dat er eerder internationale tribunalen tegen oorlogsmisdadigers waren....

De Duitse journalist Steffen Radlmaier heeft een aantal verslagen van het Neurenberg-proces uit de archieven gehaald en ze in Der Nürnberger Lernprozess - Von Kriegsverbrechern und Starreportern (Eichborn Verlag; fl 62,10) gebundeld. Het boek werd opgenomen in de reeks 'Die andere Bibliothek'.

Het Neurenberg-proces was in dubbel opzicht een leerproces. Een van de oogmerken van de geallieerden was de Duitsers te veranderen door ze de ogen te openen voor de misdaden van het nazi-regime. Maar, schrijft Radlmaier in zijn inleiding, 'bewust of onbewust hebben alle deelnemers aan het proces (ook de journalisten) in Neurenberg iets geleerd over schuld en boete, wreedheid van mensen, politieke misdaden, historische verantwoordelijkheid, zelfbedrog, democratische beginselen en de banaliteit van het kwaad'.

De media stuurden hun beste mensen naar Neurenberg. De schrijver John Dos Passos deed verslag voor het Amerikaanse magazine Life en William L. Shirer voor CBS. Onder de Russische verslaggevers bevond zich de schrijver Ilja Ehrenburg. Tot de vrouwelijke sterverslaggevers behoorden Martha Gellhorn, Rebecca West en Janet Flanner.

Daarnaast waren er Duitsers, die in 1933 voor Hitler waren gevlucht en in 1945 terugkeerden om over het proces te berichten. Willy Brandt, de latere bondskanselier, schreef voor Noorse kranten. Erika Mann, dochter van Thomas Mann, schreevoor de Londense Evening Standard en Markus Wolf, het latere hoofd van de spionagedienst van de DDR, werkte voor de Berliner Zeitung.

Wat in de verslagen regelmatig terugkeert, is de constatering dat er een kloof gaapte tussen de bevolking van de vernietigde stad - die in kelders huisde, gebrek leed en weinig belangstelling toonde voor het proces - en de rechters, aanklagers en journalisten die door de Amerikanen goed werden verzorgd. Buiten heerste ellende, maar in het Grand Hotel werd gedanst en gedronken.

In de rechtszaal viel vooral het contrast op tussen het uiterlijk en het gedrag van de aangeklaagden en de misdadige macht die ze tot voor kort hadden uitgeoefend. Degenen die dood en verderf in Europa hadden gezaaid en zoveel mensen zoveel angst hadden aangejaagd, leken in de beklaagdenbank 'gewone' mensen, die verklaarden onschuldig te zijn. Ze verscholen zich achter de bevelen van de Führer. Wie er nog in leven was van leiders als Hitler, Himmler, Göring - de man die in de nazi-hiërarchie direct na Hitler kwam - Hess, tot zijn geheimzinnige vliegreis naar Groot-Brittannië in mei 1941 Hitlers plaatsvervanger, Von Ribbentropp, minister van Buitenlandse Zaken, de generaals Keitel en Jodl, minister voor bewapening Speer, Seyss-Inquart, Hitlers vertegenwoordiger in het bezette Nederland, Sauckel, verantwoordelijk voor het lot van miljoenen dwangarbeiders, Streicher, de man van de meest weerzinwekkende antisemitische hetzen in Der Stürmer werden met aandacht gadegeslagen. Ilja Ehrenburg schreef: 'Ieder van hen is geestelijk en intellectueel zo onbeduidend dat men zich afvraagt: waren het werkelijk deze gedegenereerden die Europa in een ruïne hebben veranderd, die tientallen miljoenen mensen om het leven hebben gebracht?'

In Neurenberg werd twaalf keer een doodvonnis geveld. Drie aangeklaagden werden vrijgesproken en zeven beschuldigden kregen gevangenisstraf. Martha Gellhorn schreef: 'Plotseling scheen de gerechtigheid zeer klein, een teleurstelling. Natuurlijk kon dat niet anders, want voor een dergelijke schuld was geen straf groot genoeg.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden