Geboorte van een soortnaam

De dames Palmen en Goos hadden zondagavond samen naar een stukje televisie gekeken. En wij met hen. Toen het uit was, keken ze op, teleurgesteld over wat ze hadden gezien....

Dit was een historisch ogenblik, wij hadden allen heel stil moetenworden. Hier passeerde een woord de grens van eigennaam naar soortnaam,een grote toekomst tegemoet. Een geheel nieuw woord werd op de televisiegeboren. Nu al kunnen wij op de vraag: 'Heb je nog iets op de televisiegezien?', antwoorden met 'Nee, niets, allemaal talpa.' En dat betekent rotzooi, goedkoop vermaak, ordinair gedoe, een programma dat ook nogslecht voor je ogen is.

De geschiedenis gaat door; het woord gaat een heel druk leven leiden.Enkele voorbeelden: er verschijnen in recensies kwalificaties als'talpafilm', 'talparoman'. Ga niet naar de bioscoop, lees het boek niet. Ze horen tot de onderste soort, hun verblijfplaatsen zijn de goten van depulp en ander afval. Natuurlijk blijft het woord ook in zijn land vanherkomst, de televisiewereld, cirkelen voor alles wat slecht is. Een'talpaprogramma', een meer moordende kritiek kun je niet krijgen. Ranzig,lichtelijk goor, plat, al die associaties sleept het woord mee. Heerlijkeingezonden brieven verschijnen er: 'Een programma met een dergelijktalpa-gehalte had ik bij de VARA niet verwacht.' Talpa, het benadert denegatieve populariteit van die andere soortnaam, Telegraaf.

We moeten drie jaar wachten, maar dan verschijnt het woord, vele malenin geschriften vastgelegd, in de grote Van Dale. Erachter wordt eerst dehistorische oorsprong vermeld: 'Latijn voor mol, bij Vergilius.' Wat eenoorsprong! Wat een verval! Het woordenboek gaat verder: 'Naam vanNederlandse televisiezender, 2005-2006, Oneig. slecht, ordinair,proleterig, smakeloos. (2005)'. (Dat jaartal verwijst naar het eerstegebruik door de dames Palmen en Goos, F.) Verdere lexicografischemededelingen: 'Ook in samenstellingen: talpamusical, talpadecolleté,talpastuk. Zie ook onder gordon, jolink, mol.'

Het woordenboek wijst uit dat talpa vruchtbaar is geweest. Eronder staattalpaan. Een zelfstandig naamwoord dat hufter, prolurk, landverrader,spijkerman, zakkenvuller en in bepaalde dialecten voetballer betekent. Eenenkele keer betekent het: iemand die alles molt, een afbreker dus.Voorbeeld: 'Zij is met een talpaan getrouwd', ver beneden haar stand. 'Hijheeft de geest van een talpaan', hij heeft op iedereen wat aan te merken. Merkwaardigerwijs is het vrouwelijk talpaniste, dat stuk en sloerietegelijk betekent. Er vlak boven staat 'talpanisme'. Dat is de verspreidingvan slechte smaak, van ongemanierdheid, van meningloosheid, bij voorkeurvia de media. Maar het betekent ook: het verschijnsel dat alles te koop is.Voorbeeld: 'De televisie wordt beheerst door talpanisme.' Hetverschijnsel kan ook mensen aantasten: zij zijn voor geld tot alles bereid,ook tot het inleveren van hun standpunten. Een socialist bijvoorbeeld kandoor het talpanisme aangetast worden, zonder nog zelfs rood te worden vanschaamte.

De geboorte van talpa is in Nederland als een culturele gebeurtenis vanbelang gevierd. Alle eer dus voor de dames Palmen en Goos. Veel krantenopenden er maandag de voorpagina mee. Een uiting van schitterendcultuurbewustzijn, een nieuw woord zo juichend binnen te halen. Er werdzelfs een enkel hoofdartikel aan gewijd. De bedenker van de naam, dietoevallig ook De Mol heet, werd geïnterviewd. Terecht. Een geestrijk man,met een grote kennis van het Latijn, in het bijzonder van de Georgica vanVergilius en van het werk van Plinius de Oudere, in wiens NaturalisHistoria de mol zo geprezen wordt om zijn kennis van de onderwereld.

Tijdens het interview likte een zekere Beau de hele tijd zijn hielen,een gewoonte die in die kringen meer schijnt voor te komen. Hij leek mijeen echte talpaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden