GEACHTE REDACTIE: Wat is gezond verstand in discussie over abortus?

Het recht van vrouwen om zelf te beslissen over zwangerschap en abortus is in de Nederlandse samenleving weinig omstreden. Desondanks heeft Dorien Pessers het gewaagd vrij radicaal dit recht ter discussie te stellen in haar column 'Recht op een gezond kind' (Forum, 20 augustus)....

In de zestiger jaren ging de strijd om het recht vrij te mogen beslissen over het afbreken van een ongewenste zwangerschap. De foetus werd daarbij opgevat als een onvervreemdbaar onderdeel van het vrouwelijk lichaam. De introductie van prenatale diagnostiek veranderde deze situatie aanzienlijk. Voortaan worden ook zeer gewenste zwangerschappen afgebroken.

De status van de embryo en foetus wijzigt zich sterk. Technologische ontwikkelingen als bevruchting buiten het vrouwelijk lichaam, echografie en prenatale testen dragen eraan bij dat de foetus steeds meer voorgesteld kan worden als een persoon die onafhankelijk van de moeder bestaat.

Dergelijk verschuivingen rechtvaardigen zeker een nieuw debat over de nieuwe morele dilemma's en over de vraag in hoeverre de oude slogan van de vrouwenbeweging én van de medische ethiek 'de vrouw beslist' nog adequaat en toereikend is.

Zwart merkt op dat morele dilemma's onvermijdelijk zijn. Voor een aantal problemen presenteert hij alvast een eenvoudige oplossing. Zo stelt hij dat het aborteren van een vrucht met ernstige afwijkingen een kwestie is van 'gezond verstand' of zelfs een kwestie van moraal.

Ter geruststelling voegt hij eraan toe dat wij niet zo ver hoeven te gaan om onze gehandicapten te 'elimineren', uitgezonderd wellicht 'zeer mismaakte pasgeborenen'. Maar bij goed en gedegen prenataal onderzoek hoeven die nauwelijks nog voor te komen.

Is dit beeld van een handicap-vrije samenleving niet te beperkt en eenduidig? Op zijn minst suggereert het voorafgaande dat het prenatale onderzoek zich zou moeten gaan richten op àlle zwangere vrouwen. Dit wijkt af van de bestaande praktijk waarin bijvoorbeeld het opsporen van foetale afwijkingen bij vrouwen van 36 jaar en jonger afgewogen wordt tegen andere consequenties van prenataal onderzoek, zoals een verdergaande medicalisering van de voortplanting.

Niet alle handicaps zijn bovendien voor de geboorte op te sporen en veel handicaps ontstaan pas na de geboorte. En wanneer spreek je van een ernstige afwijking waarbij jouw 'gezonde verstand' aangeeft te aborteren?

Zeker moeten vrouwen, zoals Zwart stelt, zelf kunnen beslissen over een onderzoek en een eventuele abortus. Dit betekent echter niet dat Pessers geen gelijk heeft als zij dat zelfbeslissingsrecht sterk relativeert.

Medische wetenschappers beslissen welke testen, medicijnen en ingrepen ontwikkeld worden. Dit wordt vaak meer ingegeven door commerciële motieven, zoals frequentie van ziekten, dan door ernst. Pas als de technologie rijp is voor de markt, verschijnt de zwangere vrouw als consument in beeld. En naarmate er in de loop der tijd meer zwangeren gebruik gaan maken van een bepaald type technologie, wordt het gebruik ervan gewoner. Een dergelijke trend beperkt de keuzevrijheid van toekomstige zwangeren.

En vormt het artikel van Zwart zelf geen aardige illustratie van het onder druk zetten van zwangere vrouwen? Hij presenteert immers het streven naar een handicap-vrije samenleving en abortus bij handicaps als de morele norm.

De keuzevrijheid van vrouwen lijkt geen garantie - zoals Zwart veronderstellt - tegen een eugenetische tendens. Ik vrees niet, zoals Pessers, voor een totalitair politiek systeem. Het gaat veeleer om een eugenetica die op individuele basis met instemming van betrokken individuen wordt bedreven.

Nieuwe situaties eisen een nieuwe bezinning waarin nagegaan wordt in hoeverre oude concepten - zoals zelfbeschikkingsrecht - nog volstaan, aangevuld moeten worden of eventueel aanpassing behoeven. Het huldigen van een verouderde traditionele moraal zou ook wel eens eerder van toepassing kunnen zijn op Zwart dan op Pessers.

UTRECHT Dymphie van Berkel

Uitbannen van leed

Wie had Zwart nog geboren willen laten worden? Dat is de brandende vraag die overblijft na lezing van zijn repliek op Pessers' column. Immers, zijn streven naar een samenleving zonder gehandicapten, door middel van preventie, zonder het elimineren van al levende gehandicapten, stuit op een paar problemen.

Eerst één van statistische aard: Slechts vijf op de duizend geboorten leiden tot een zuigeling met een handicap. De rest van de gehandicapten die zich in de samenleving manifesteren, zijn dat geworden door ziekte, ongeval en slijtage.

Dan doet zich een definitie- of classicatieprobleem voor. Wat is ernstig gehandicapt? Kan het Down-syndroom nog door de beugel of de (spier-)ziekte van Duchenne? Kan volgens de opvatting van Zwart, die dicht in de buurt van schrijftafelfascisme komt, de mate waarin iemand gehandicapt zal zijn ook vooraf 'gemeten' worden? Ik vrees van niet.

Hoe lang is het geleden dat een regime hem onwelgevallige mensen met etnische en fysieke kenmerken liquideerde? Dat was eveneens ingegeven door het streven naar perfectie (Uebermensch!) in het perspectief van de daders onder invloed van een verderfelijke ideologie (of moraal).

Deze primitieve eugenetica kan nu worden vervangen door het manipuleren van genen, het doen van vlokkentesten en het aborteren van gehandicapte foetussen, een methode die door Zwart wordt gepropageerd als een actie van gezond verstand en het uitbannen van leed.

Weet hij, als filosoof, dan niet dat veel lijden van existentiële aard is en veel minder vaak een fysieke oorzaak heeft?

HUISSEN Bas Treffers

postnataal gehandicapt

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden