Gdansk koestert zijn besnorde zoon

Twintig jaar geleden verdween het Sovjet-communisme uit Europa. Bijna een halve eeuw had het een diep stempel gedrukt op de helft van het continent. Wat is ervan over? De Volkskrant reist door zeven landen – en door een tijdperk. Deel 5: Gdansk, Polen.

Het zijn ruige mannen met verweerde gezichten en felle ogen, waarin een blik ligt van ‘mij-gebruiken-ze-niet’. Je ziet ze ’s avonds tussen de pittoreske, hoge, smalle bakstenen gevels van het 17de-eeuwse stadscentrum van Gdansk, in de oorlog verwoest en daarna bijna volledig herbouwd. Tussen de gevels hangt de lucht van zout water. De mannen drinken bier in de open lucht en discussiëren met stevige gebaren.

De beroemdste zoon van deze stad, Lech Walesa, boegbeeld van Solidarnosc (Solidariteit), zie je er zo tussen zitten – dezelfde blik, dezelfde motoriek. Wie deze mannen heeft gezien, begrijpt beter waarom een communistisch regime hier in 1980 zijn tanden werd uitgeslagen.

'Grote verdiensten, kleine fouten'
Ze waren met heel veel, ze zagen dagelijks de Oostzee en ze waren niet bang – de mannen van de werf van Gdansk, destijds ‘Lenin’ geheten. Naar hem ging het hart van de arbeiders helemaal niet uit – wel naar Johannes Paulus II. Veertien maanden eerder, in juni 1979, had de Poolse paus zijn vaderland bezocht, en dat had grote gevolgen.

(Tekst gaat verder onder kaart)

]]>

Aan het hek van de werf hangt Johannes Paulus tot op de dag van vandaag naast de maagd Maria en de witrode Solidarnosc-vlag. In een kiosk vlakbij vind je Solidarnosc-buttons, bekers, borden, stickers, vlaggen en T-shirts naast borstbeeldjes van de paus en Walesa. Bogdan, de stevige dienstdoende verkoper met opengeknoopt hemd, typeert Walesa in vier woorden: ‘Grote verdiensten, kleine fouten.’ Vanwege zijn bepaald niet onomstreden doen en laten als president is hij later flink verguisd.

Drie hoge kruisen met ankers
Zijn oude vrienden in Gdansk zullen hem niet verloochenen. In de bakstenen, naar verse wierrook ruikende Brygidy-kerk ging hij als elektricien naar de mis. Anno 2009 hangt de kerk nog steeds vol Solidarnosc-vlaggen. Voor Solidarnosc-priester Popieluszko, in 1984 door de Poolse geheime dienst vermoord, is er een groot monument.

Op het plein voor de werf krijsen meeuwen en doemen drie hoge kruisen met ankers op. Op 31 augustus 1980 capituleerde het Poolse communistische regime voor de eisen van de stakende arbeiders – Walesa tekende het akkoord over de legalisering van Solidarnosc met een pen van 30 centimeter met de beeltenis van de paus. De eerste daad van de eerste vrije vakbond in de communistische wereld was het oprichten van deze drie kruisen, een monument voor de 44 doden van de opstand van december 1970. Het communistische regime had toen land- en luchtmacht ingezet om het van een paar duizend havenarbeiders te kunnen winnen.

Zonder 1980 geen 1989
Amper zestien maanden duurde het legale bestaan van de vrije vakbond. In december 1981 reden er weer tanks door de straten van Gdansk, werd de noodtoestand uitgeroepen en ging Solidarnosc ondergronds. Het regime had evenwel niet lang meer. Zonder ‘Gdansk 1980’ geen Jaar der Jaren 1989 – inwoners zeggen het steeds trots, en waarschijnlijk is het ook zo.

Naast de drie kruisen hangen foto’s waarop we een nog jonge Walesa op de schouders van zijn mannen het V-teken zien maken. Jongeren, geboren na deze heroïsche tijden, maken er met mobiele telefoons kiekjes van. Michal uit Warschau, blauwe ogen, kortgeknipt blond haar: ‘Het vervult je met een warme gloed, ze waren moedig.’ ‘Ik word er melancholisch van’, zegt vriendin Anna, kort donkerbruin haar. ‘Je ziet Walesa en Mazowiecki weer samen, de havenarbeider en de intellectueel. Het Poolse volk was toen één. Toen de strijd eenmaal gewonnen was, begonnen ellendige ruzies.’

Zinkend schip
Naast het hek met de paus en Maria hangt een spandoek: Dictator from the East has not destroyed our shipyard, now Brussels officials play the cards. Na veel protesten, tumult en controverse blijft de werf voorlopig open. Maar een zinkend schip is een zinkend schip.

‘Gdansk heeft al het eerbetoon dit jaar echt nodig, want de stad is in mineur’, zegt Jowita, een Frans sprekende dame die sinds haar vervroegde pensionering als tolk in de haven wat bijverdient als hotelreceptioniste. Haar man, werkzaam op de administratie van de werf, is ook met pensioen gestuurd. ‘Alles draaide hier om de werf, maar alles loopt af. Onze zoon heeft hier de technische universiteit gedaan en zou een baan krijgen in de haven. Dat is niet doorgegaan. Hij werkt nu als kelner.’

Solidarnosc-museum
Wat misschien ook meespeelt in Gdansks mineur: de stad is gewoon geworden, met een McDonald’s, een Makro, een Ikea en een centrum dichtgeslibd met auto’s en reclameborden. Een tank met het opschrift ‘Milicija 1981’ staat voor een billboard met fetakaas. Het is de toegang tot een oude Duitse bunker waarin ter ere van de 20ste verjaardag van ‘1989’ een Solidarnosc-museum is ingericht.

We zien hier de 30 centimeter lange paus-pen van Walesa, ondergrondse brieven met Walesa-stempels, luciferdoosjes met Walesa-snorren en het met kogels doorzeefde leren jack van de in 1970 doodgeschoten arbeider Ludwik Piernicki. Muren zijn behangen met grote zwart-wit foto’s van een intens grauw, autoloos straatbeeld vol lange rijen.

Ralek, een lange, bebrilde priesterstudent, geeft de tickets af. ‘Ik denk dat Gdanks trots moet zijn op zijn moed, blij moet zijn dat het allemaal voorbij is, en moet accepteren dat dit het gewone leven is.’

Voor de drie kruisen met de ankers maken drie jongens met lang haar het V-teken. Het blijken geen Polen maar Wit-Russen – Anton, Roman en Dennis uit Minsk. ‘Wij vechten nog tegen een dictator’, zegt Anton, lokken haar uit zijn gezicht vegend. ‘Gdansk is ons voorbeeld.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden