Gaten in het vangnet

De instellingen voor verstandelijk gehandicapten kampen meer en meer met een tekort aan personeel. Daardoor is er bij de Willem van de Berghstichting in Noordwijk vaak alleen nog tijd voor basale zorg....

Door Ellen de Visser

Als het onweert boven Noordwijk mag de nachtdienst van de Willem van de Berghstichting de brandweer bellen. Een deel van de bijna zevenhonderd verstandelijk gehandicapte bewoners is bang voor donder en bliksem maar er is 's nachts onvoldoende personeel om alle woningen op het uitgestrekte terrein van een wacht te voorzien. De mannen van de bedrijfsbrandweer rukken dan uit om bewoners gerust te stellen.

Verpleegkundige Annelies Braker heeft zaterdagavond noodgedwongen in haar eentje een dubbele dienst gedaan. Dat betekent heen en weer rennen tussen twee huizen. Ze heeft eigenlijk een paar vrije dagen, maar de moeder van een bewoonster is overleden en vanwege haar gedragsproblemen moeten twee begeleiders mee naar de begrafenis. Ze gaat dus, samen met een collega die overspannen thuis zit.

Als zich 's morgens een collega ziek meldt en vervanging onmogelijk blijkt, stuurt de dagploeg weleens een noodmail rond. Dan kan het voorkomen dat de dominee, de schoenmaker of de portier een avonddienst komt draaien. Soms alleen op een groep van acht bewoners, een deskundige achter de hand in een woning verderop.

'Zorgen om de zorg.' Zo omschrijft voorzitter Leen Bijkerk van de oudervereniging en de cliëntenraad zijn sombere gevoelens over de personeelsproblemen in de instelling. In de tien jaar dat zijn zoon er verblijft, heeft hij het tekort steeds nijpender zien worden.

De Inspectie voor de Gezondheidszorg heeft zich de afgelopen twee jaar intensief bemoeid met de verpleeg- en verzorgingshuizen, waar onderbezetting in de zomer soms tot onverantwoorde zorg leidt. Maar in de gehandicaptensector dreigen de problemen net zo groot te worden, zegt voorzitter Hans Westenberg van het WOI, de koepel van honderd ouder- en familieverenigingen uit instellingen. De zomerzorgen beperken zich ook daar niet meer tot de zomer. De Willem van den Bergh heeft een supermarkt, een restaurant, een apotheek, een kunstuitleen, huisartsen, tandartsen en een eigen kruidentuin. Een instelling waar rust en ruimte heersen en bewoners zonder problemen op hun driewieler naar de dagbesteding kunnen.

Onder de ouders, zegt Bijkerk, bestaat grote waardering voor de inzet van het personeel. Maar hij ziet wel hoe door geldgebrek de kwaliteit van leven in de woningen langzaam verslechtert. Te vaak is alleen nog tijd voor basale zorg. Soms zitten bewoners al om zes uur in pyjama. Het personeel is nogal eens somber, weet hij. 'Als je alleen nog maar bezig bent om mensen uit bed te halen, te wassen en te voeden, verdwijnt de lol van het werk.'

Voor de bewoners zijn de gevolgen merkbaar, zegt teamleider Margriet van Vliet. Frequente personeelswisselingen en te weinig aandacht leiden tot onrust en een toename van gedragsproblemen, agressie en zelfbeschadigend gedrag. Ook verpleegtechnische fouten komen voor, zegt nachtcoördinator Marieke Blanken, voormalig afdelings- en avond- en weekendhoofd. Verpleegkundigen moeten soms vanwege gebrek aan mankracht medicijnen uitdelen aan groepen waarvan ze de bewoners niet kennen. Dan liggen vergissingen op de loer.

Maandagnacht rond kwart voor twaalf stapt Wil van der Burg op dienstfiets 9 voor de eerste plasronde. Mobiele telefoon in de jaszak, werkschema onder de snelbinders. Tussen twaalf en drie rijdt ze met vijf collega's over het terrein om vierhonderd bewoners, verdeeld over dertig woningen, te helpen. Ze brengt hen naar de wc, verschoont luiers, wast billen, schudt de bedden op. In de woningen is het broeierig warm, het zweet staat haar op het voorhoofd.

Ondertussen luisteren drie collega's in het computercentrum naar de geluiden uit de nacht. Zodra in de kamer van een bewoner het geluidsniveau stijgt, verschijnt een melding op de monitor. Het personeel kan op afstand communiceren. Sommige gehandicapten hebben een melder in hun bedmat of bij de deur zodat bij onverwachte bewegingen een signaal afgaat. De fietsteams worden continu geïnstrueerd: 'Wil jij even naar Eef? Die is in de badkamer gearriveerd.'

Het systeem werd zes jaar geleden ingevoerd om een goede nachtzorg te bewerkstelligen. De leefgroepen waren verkleind, meer bewoners hadden een eigen kamer gekregen en het bleek onmogelijk 's nachts iedereen in de gaten te houden. De nachtploeg kon worden teruggebracht van 28 naar 15 man, waardoor de dagploeg kon worden versterkt.

Nachtcoördinator Marieke Blanken herinnert zich nog hoeveel moeite de ouders er aanvankelijk mee hadden. Er moest een voorlichtingsfilm aan te pas komen om ze gerust te stellen. Blanken zegt dat de deskundigen achter de monitor feilloos een epileptische aanval herkennen, of een astma-aanval. 'Ze horen aan het geluid dat een bewoner niet lekker is.'

Maar het personeel van de Pianolaan 3 en 5 is weinig enthousiast over het systeem van de nacht. In de twee moderne geschakelde woningen verblijven tien kinderen, van wie een aantal met ernstige gedragsproblemen. Sommigen hebben een verleden van seksueel misbruik, anderen zijn erg angstig.

Om dan de buitendeur en soms ook de kamerdeuren 's nachts af te sluiten, gaat veel personeelsleden te ver. Het is een noodmaatregel die met een vaste wacht op de groep niet nodig zou zijn, zegt verpleegkundige Gerard Mourits. 'De kinderen weten dat hier 's nachts niemand is en dat vinden ze een onprettig idee.'

De kindergroep van de Pianolaan kampt opmerkelijk genoeg niet met een personeelstekort. Een hecht team waar iedereen zijn verhaal kwijt kan, verklaart teamlid Rinske Mentink. 'Er gebeuren hier dingen waar je van schrikt. Die emoties moet je niet opkroppen.'

De vroege dienst op de Pianolaan begint altijd met anderhalf uur stevig aanpoten omdat alle kinderen naar school, werk of dagbesteding moeten worden geholpen. Maar het is nog vakantie en daarom wordt om negen uur voor de televisie een boterham uit het vuistje gegeten.

Gerard vertelt hoe hij voor een meisje dat op school niet was te handhaven dagbesteding heeft weten te regelen. 'Ik ben overal langs geweest: hier een uurtje muziek, daar handvaardigheid.' Het komt vaker voor, zegt hij, dat onhandelbare kinderen van school worden gestuurd. 'Je kunt ze moeilijk hier de hele dag op de bank laten zitten.'

Zo zijn er meer problemen die het personeel in de toch al schaarse tijd moet zien op te lossen. Toen duidelijk werd dat de kinderen de schoolbus afbraken, is besloten elke dag een teamlid mee te sturen. De gemeente betaalt het vervoer van de begeleider.

Na de koffie overleggen Gerard en Rinske met teamleider Margriet van Vliet over een incident met een agressieve jongen dat zich in het weekend heeft afgespeeld. Van Vliet probeert voor hem een noodplaatsing te regelen in een andere woning, waar hij weerbaardere medebewoners heeft. 'Een plek lukt wel', zegt ze 's middags na de eerste belronde. 'Maar er is geen personeel om hem te begeleiden.'

Het personeelstekort bij de Willem van de Bergh is de laatste jaren teruggedrongen door de inzet van zogeheten derde deskundigen. Dat zijn vroegere koks, taxichauffeurs of bouwvakkers die een korte interne opleiding hebben gevolgd.

Levenservaring en enthousiasme zijn de belangrijkste vereisten voor de baan. Alleen verpleegtechnische handelingen, zoals injecteren, mogen ze niet verrichten.

De derde deskundige is ooit uit nood ontstaan, zegt Van Vliet, maar nu al niet meer weg te denken. In het jaarlijkse gesprek met de Inspectie heeft de oudervereniging er bedenkingen over geuit, zegt voorzitter Bijkerk. Uit nood dragen deze mensen soms alleen de verantwoordelijkheid voor een groep. Maar de Inspectie kan er niets tegen doen.

Op een van de buitendeuren heeft het personeel een affiche opgehangen: 'En toen de wachtlijsten waren weggewerkt, waren er geen verpleegkundigen meer.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden