Gat in de markt voor de hamsterrat

Door

Monique Hamerslag is van origine antropoloog, maar ze rondde onlangs de recherchekundige masteropleiding af met een onderzoek naar het mogelijke gebruik van (hamster)ratten voor geurdetectie. Ze ging ervoor naar Tanzania, waar expertisecentrum APOPO Gambiaanse hamsterratten, die zo groot zijn als een jonge kat en ongeveer 4 kilo wegen, traint om landmijnen op te sporen.


APOPO haalt de dieren bij hun moeder weg als ze vijf weken oud zijn. Daarna krijgen ze zo'n acht maanden lang dagelijks een klein halfuur training waarbij ze de geur van mijnen leren onderscheiden, en leren werken in het laboratorium of in het veld. Elke rat moet aan het einde van zijn opleiding examen doen.


Slaagt hij daarvoor, dan krijgt hij hetzelfde internationaal erkende VN-certificaat dat ook honden krijgen wanneer ze voldoen aan de normen voor mijnendetectie. Inmiddels is in Mozambique dankzij de inzet van ratten een miljoen vierkante meter land mijnenvrij gemaakt.


In Nederland liggen geen mijnen, maar Hamerslag denkt dat getrainde hamsterratten ook hier nuttig kunnen zijn en voordelen kunnen hebben ten opzichte van honden. 'Een rat is heel goed in routinematige handelingen, die vindt een hond minder leuk. Daarnaast is een rat niet afhankelijk van een bepaalde geleider, wat de resultaten betrouwbaarder maakt. Op den duur zou je het proces zo kunnen inrichten, dat ze helemaal zonder geleider werken.'


Een rat kan bijvoorbeeld in een kastje in een lab aangeboden geuren beoordelen, een hond voelt zich niet prettig in een kastje, en zal daarom slechter presteren. Ratten zijn bovendien veel goedkoper dan honden. Hamerslag: 'Dat scheelt wel een factor tien als je kijkt naar huisvesting, voeding, verzorging en de kosten van de dierenarts.'


Nadelen zijn er ook. Ratten zijn klein: ze kunnen minder oppervlakte en hoogte behappen dan een hond. En ze zijn prooidieren: een rat die iets engs ziet, kan 'bevriezen' of vluchten. Een hond is een jager en gaat erachteraan, desnoods kilometers lang. En, last but not least: hondengeleiders willen niet met een rat lopen. Daarvoor zijn ze geen hondengeleider geworden.


'Ratten kunnen honden in de opsporing niet vervangen, maar wel aanvullen', concludeert Hamerslag. Ze ziet drie mogelijke toepassingen. 'Geurdetectie bij luchtmonsters die van vracht of bepaalde ruimtes zijn genomen, detectie van schotresten - nu kun je een monster nemen van hand en mouw en moet je weken of maanden wachten op de uitslag van het NFI, terwijl een rat je meteen zou kunnen vertellen of iemand wel of niet heeft geschoten - en het weer valide maken van de geurselectieproef.'


Die proef kwam in opspraak toen Rob van Zaane in 1987 op basis van de uitkomst van een geurselectieproef 12 jaar cel kreeg voor de 'Zaanse paskamermoord', de moord op kledingverkoopster Sandra van Raalten. Dat iemand anders die moord pleegde, bleek pas in 2002, na vergelijkend dna-onderzoek.


Van Zaane was inmiddels in hoger beroep vrijgesproken, mede dankzij getuige-deskundige professor Ep Köster, die aantoonde dat de geurselectietest niet goed was uitgevoerd. 'De proef was niet blind gedaan. Dat is altijd het probleem bij geurselectietesten,' zegt hij.


Köster is een expert op het gebied van geurherkenning en -selectie. Hij stelt dat de vaste geleider van de hond nooit aanwezig mag zijn bij zo'n proef, en ook niet zelf de stokjes met verschillende geuren mag neerleggen.


Köster: 'Omdat honden zelfs al reageren op de ingehouden adem van hun geleider, en omdat hondengeleiders graag willen laten zien dat hun hond een goede prestatie kan leveren, leidt een geurselectietest in de aanwezigheid van de vaste geleider niet tot een betrouwbaar resultaat.'


Innovatiemanager Mark Wiebes van de KLPD is enthousiast over het idee experimenten met ratten op te zetten, al denkt hij daarbij vooral aan geurdetectie en veel minder aan geurselectie: 'Het gaat dan om het zoeken van drugs, explosieven, schotresten, geld. Dat kan allemaal ook in een (mobiel) laboratorium, waarin de ratten aan genomen sampels ruiken.' Ook hij wijst erop dat de uitslag betrouwbaarder is, en de ratten goedkoper.


Het KLPD overlegt inmiddels met TNO om te onderzoeken of en zo ja hoe een experiment met ratten kan worden opgezet.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden