Gasverslaving is passé: dat wordt afkicken

Wat heeft vijftig jaar boren in Groningen Nederland opgeleverd? Is het gasgeld over de balk gegooid? Had het anders gemoeten?

Na een halve eeuw Groningse gasverslaving begint vandaag het afkicken. Het kabinet gaat de gas- en geldkraan bij Slochteren een stuk dichtdraaien. Tijd om de balans op te maken: wat hebben we aan die Groningse gasbel overgehouden?


Dat is net zo moeilijk vast te pakken als het gas zelf. De Betuweroute en de hogesnelheidslijn naar België zijn voor komende generaties de enige tastbare herinneringen aan het Haagse verlangen om ondergronds vermogen bovengronds te maken. Toch heeft de gasbel, een van de vijftig thema's van de Canon van Nederland, een verpletterende indruk op de Nederlandse economie gemaakt.


Het grootste gasveld van Europa was net gevonden of het kabinet ruziede al over wat ze met de opbrengst zouden doen. Allemaal dingen bouwen en aanleggen waar vele generaties Nederlanders nog plezier van zullen hebben, zei minister De Pous van Economisch Zaken.


Logisch, want hoe groot de schat was, wist nog niemand. Maar wel dat het gas en dus ook het geld eindig was. Daarmee kun je niet tot in het oneindige uitgaven doen, waarschuwde De Pous. Stop alle aardgasbaten in een apart appeltje-voor-de-dorstfonds, zei hij, dan kunnen die onzekere inkomsten ook nooit de begroting vervuilen.


Maar Jelle Zijlstra, de zuinige minister van Financiën, kon voor zijn uitgaven dat gasgeld juist goed gebruiken. Mede daardoor zouden de overheidsfinanciën in de jaren zeventig volledig ontsporen, gevolgd door een diepe recessie.


Het gasfonds, als het er was gekomen, had volgens de Groningse economiehoogleraar Flip de Kam wel 500 miljard euro groot kunnen zijn. Dat is wat volgens hem, in euro's van nu, dankzij het gas de afgelopen vijftig jaar in de schatkist is gestroomd.


De Kam vindt dat achtereenvolgende kabinetten alles over de balk hebben gegooid. Je kunt ook zeggen: Nederland heeft er zijn naoorlogse verzorgingsstaat mee opgebouwd.


Tot 1994 ging elke gulden voor het gas rechtstreeks naar de staatskas. In de jaren zestig en zeventig werd het Groningse goud over zo veel mogelijk Nederlanders uitgestrooid. Het minimumloon ging omhoog, net als de sociale uitkeringen en de ambtenarensalarissen. De F-16 kwam binnen handbereik, het middelbaar onderwijs ging op de schop en de gezondheidszorg werd geprofessionaliseerd.


Door de oliecrisis in de jaren zeventig werd gas duur en kwamen er karrevrachten gasgeld binnen. Dat werd niet opgespaard, maar uitgegeven. Daardoor werd onzichtbaar hoe slecht de echte economie, zonder die toevallige vondst onder de akker van boer Boon, eigenlijk draaide. Namelijk voor bijna tweederde op de staat.


De overheidsuitgaven kenden immers rem noch plafond. Met als meest rampzalig gevolg de arbeidsongeschiktheidsuitkering. Nederland kwam bijna uit op 1 miljoen WAO'ers.


Internationale economen muntten de term Dutch Disease: losgeslagen politici vergroten met tijdelijke inkomsten uit natuurlijke bronnen de welvaartstaat tot een niveau dat niet meer houdbaar is zodra die natuurlijke bronnen opdrogen.


De Dutch Disease inspireerde Noorwegen. Zo gaan we het dus niet doen, besloot de Noorse staat na hun vondst van grote gas- en olievoorraden. Ze begonnen wél een appeltje-voor-de-dorstfonds dat elke Noor op papier miljonair heeft gemaakt.


Zeker, in 1994 kreeg het ontnuchterde Nederland ook zijn aardgasfonds. Gasgeld zou niet meer in de begroting lopen maar naar aflossing van de staatsschuld gaan en via het investeringsfonds naar projecten die er zonder gasgeld niet waren gekomen. Te beginnen met de Betuweroute en de HSL-Zuid - bekend van een spoortunnel onder het Groene Hart à 1 miljard gulden (453 miljoen euro) .


Maar waren die er niet sowieso gekomen? En die projecten die wel als 'extra' konden worden aangemerkt, waren die wel nuttig?


Sinds 2010 vloeien de inkomsten uit het gas dan ook weer net als vroeger in de jubeljaren rechtstreeks naar de begroting. Politiek Den Haag blijkt niet zonder gasgeld te kunnen, zeker omdat de financiële crisis moet worden uitgezweet. Boze Groningers dwingen het kabinet nu minder op het gas te rekenen. Dat wordt een cold turkey.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden