Garnalenvissers 'moeten' samenwerken om te overleven

Om hun vangsten te kunnen blijven verkopen moeten de garnalenvissers de handen ineenslaan. Maar dat mag niet van de Nederlandse Mededingingsautoriteit. Door Gerard Reijn

Patrick de Visser staat op de kade van de haven van Den Oever te schuilen voor de gure buiige wind. Zijn gele waterdichte broek verraadt zijn vak: visser. Zijn schip de Aqua Volente is net een uur binnen en staat op het punt te worden gelost. De vangst is goed, 4 ton garnalen in twee dagen, een topvangst eigenlijk.


Hij is 37 jaar, en vijf jaar geleden kocht hij dit schip voor een half miljoen euro. De bijbehorende vergunningen om op de Noordzee en de Waddenzee te vissen, kostten nog eens 220 duizend euro. Om dat allemaal af te betalen moet hij vissen, liefst alle werkdagen. Ondanks die druk ligt de Aqua Volente midden in de week alweer aan de kade, net als vrijwel alle garnalenschepen uit Wieringen. Ze vissen nog maar 48 uur per week, dat is de afspraak. 'Als we allemaal volop gaan vissen, komen er meer garnalen en zakt de prijs nog verder', zegt De Visser.


De garnalenvissers zitten in de klem. Al jaren doen ze hun uiterste best om een certificaat te krijgen van de Marine Stewardship Council. Met dat MSC-certificaat kunnen ze aan de afnemers, met name de supermarkten, aantonen dat ze duurzaam vissen. Zonder dat certificaat zullen ze steeds meer moeite krijgen om hun garnalen nog te verkopen. Om dat certificaat te behalen, moet er diervriendelijker worden gevist. De bijvangst (kleine garnalen en vis) moet levend terug in zee. En er moet minder worden gevist.


Dat vergt een nauwe samenwerking. Om de MSC te overtuigen en het certificaat binnen te halen moet zeker 80 procent van de garnalenvissers meedoen.


Maar dat is precies wat er niet mag: afspraken maken. De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) kreeg deze week lucht van vangstbeperkende maatregelen, en kondigde aan een onderzoek te beginnen naar de praktijken in de garnalenvisserij.


Wilde weken

Het zijn wilde weken in die sector. Twee keer werden de grote garnalenopkopers, Heiploeg in Zoutkamp en Klaas Puul in Volendam, geblokkeerd door boze garnalenvissers die een hogere prijs willen. En vorige week werden de garnalen van onder anderen Gert-Jan Rotgans van de Wieringen 181 Gerritje vernietigd. Rotgans zou zich niet aan de gemaakte afspraken over beperking van het aantal visuren hebben gehouden. De vrachtwagen met zijn garnalen werd klem gereden, de vracht op de weg uitgestrooid en met diesel overgoten. Een actie in Franse stijl.


Niet goed te praten, vindt Patrick de Visser, maar wel te begrijpen. 'We moeten ons allemaal inspannen om te bereiken dat we dat MSC-certificaat krijgen. We moeten laten zien dat we er serieus mee bezig zijn. Als dat niet lukt, is het over met de garnalenvisserij. En als er dan één visser is die al die afspraken aan zijn laars lapt en zijn eigen gang gaat, dan kunnen dit soort dingen gebeuren.'


Een paar schepen verderop, aan boord van de Gerritje van Gert-Jan Rotgans, is het ondanks de spanningen bijna gezellig. Iedereen die binnenkomt, krijgt koffie aangeboden, en kan mee-eten van het everzwijn dat zijn broer hoogstpersoonlijk heeft geschoten. Ook de man van de AID, de controledienst van de overheid, meestal toch geen graag geziene gast op visserijschepen, en ook de verslaggever van de Volkskrant.


Voor Rotgans is het simpel: hij vist door, ook als alle anderen zich door hun organisaties naar de kant laten praten. Hij is lid van een andere visserijorganisatie dan de meeste Wieringers. Dus heeft hij andere afspraken. 'Ik moet 10 duizend euro per week binnenhalen om dit bedrijf draaiende te houden, dus ik zal vissen.' Ja, dat MSC-certificaat moet er komen, ook al vindt hij het grote verlakkerij want garnalen zijn er zat. En als het er is, zal hij zich aan de regels houden. Maar een beetje meedoen aan vangstbeperkingen vanwege de sociale druk, dan heb je aan Gert-Jan een kwaaie. Niet dat het conflict met al die vissers die hij al een leven lang kent, hem niet in de kouwe kleren gaat zitten. 'Ik lig hier nu toch ook aan de kant? Ik vis nu toch ook niet? Natuurlijk hou ik er rekening mee, de sfeer moet een beetje afkoelen.'


Volgens hem is er sprake van broodnijd. 'Het gaat me niet slecht. De bank vindt dat geweldig, maar de mensen op het eiland kijken me er op aan. Ik ben altijd al een buitenbeentje geweest. Ik heb tien jaar terug 3 miljoen euro geleend van de ING, en die ga ik terugbetalen. Er zijn veel te veel garnalenvissers, de helft moet weg. Maar ik ga het overleven.'


Koude sanering

Vanuit zijn kantoor boven de visafslag heeft Ab Post uitstekend zicht op de beide schepen. Post is de man in Wieringen die de MSC-kar trekt. Hij is een van de bestuurders van de Producentenorganisatie Wieringen, de organisatie van vissers. Al drie jaar onderhandelt hij met andere productieorganisaties, met milieuorganisaties, en met de overheid. Met toestemming van het ministerie van Landbouw is een landelijke organisatie opgezet, de PO Garnaal.


'Binnen die organisatie proberen we het MSC-predicaat binnen te halen, en we willen een gegarandeerde minimumprijs. Vanaf het begin houden we contact met de NMa. Als nu zou blijken dat de ruimte om samen te werken nul is, weet ik het ook niet meer. Het gaat hier niet om een kartel. Het gaat om overleven. Wetenschappers hebben becijferd dat de kostprijs van de garnalen uitkomt op drieënhalf euro per kilo. Vorig jaar kregen we gemiddeld maar tweeënhalf.'


Eind dit jaar komen de keurmeesters van de MSC naar Nederland. Dan moet alles kloppen. Post denkt dat het gaat lukken, maar hij vreest de verdeeldheid in eigen gelederen. Johan Nooitgedacht van de Vissersbond is pessimistischer. 'Voor een certificering wordt geëist dat er drie maanden met het systeem is proefgedraaid, en dat is nog niet eens begonnen.' Als de certificering niet slaagt, dreigt een koude sanering.


Patrick de Visser van de Aqua Volente voelt zich klemgezet. 'Voor het milieu moet je als garnalenvissers samenwerken. Maar van de NMa mag het niet.' Als die MSC-certificering mislukt, vreest hij dat zijn schip en zijn vergunningen niets meer waard zijn. Wat hij dan moet doen? 'Geen idee.'


Gert-Jan Rotgans van de Gerritje heeft wel een idee. 'Ik heb al een ander schip gekocht en een vergunning om oesters te rapen. Dat is misselijk rotwerk, oesters rapen', zegt hij, en klopt veelbetekenend op zijn buik. 'Die zal dunner worden. Maar dit bedrijf blijft.'


Vissers vrezen ook natuurorganisaties

Vrijwel elke garnalenvisser is lid van een Producentenorganisatie (PO). Daarvan zijn er zeven, die zich hebben aangesloten bij de landelijke PO Garnaal. Een PO mag zijn eigen leden beperkingen opleggen, maar de PO's mogen dat niet met elkaar afstemmen. Johan Nooitgedacht van de Nederlandse Vissersbond: 'Als je met je leden besluit om twee dagen te vissen, dan mag dat. Maar als je dat naar buiten brengt, kunnen andere PO's denken dat ze zich daarnaar moeten gedragen. En dat mag niet van de Nederlandse Mededingings-autoriteit.' De NMa is zeer gevreesd onder garnalenvissers. In 2003 werden de sector boetes opgelegd van 13 miljoen euro, later verlaagd naar 6 miljoen.


Ook de natuurorganisaties zijn zeer gevreesd. In 2008 werd de mosselvisserij helemaal stilgelegd omdat zij de vergunningen met succes aanvochten. Zoiets dreigt ook bij de garnalen. Binnenkort wordt een nieuwe vergunning vastgesteld voor grote gebieden in de Noordzee. Als de natuurorganisaties niet tevreden zijn over de vissers, zullen die vergunningen worden bestreden en er waarschijnlijk niet komen.


De garnalenvisserij is de op een na grootste visserijsector in Nederland. De omzet in garnalen schommelde tot 2006 rond 35 miljoen euro per jaar. In 2008 was er een topomzet van 61 miljoen, vorig jaar zakte de omzet naar 44 miljoen euro.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden