Gids van de week

Gari Kasparov spreekt directer dan hij schaakte

In twee boeken, twee films, een politicus, een apparaat en een tv-moment legt Gari Kasparov kraakhelder zijn anti-dictatoriale wereldbeeld uit. Met waarschuwing. Én de betekenis van die schaakscène in Casablanca.

Gari Gasparov Beeld Sebastiano Tomada

Hij heeft eigenlijk geen tijd voor frivoliteiten. Gari Kasparov, voormalig kampioen in een van de leukste spelletjes van de wereld, wil vooral nog serieus zijn. 'Wat mensen moeten lezen? Welke films ze moeten zien? Cultuur is iets dat nu ver van mij verwijderd is. Ik heb een krap schema, ik moet mijn tijd goed gebruiken, ik moet de mensen vertellen wat er echt gebeurt, niet wat er in films gebeurt.'

Maar als hij begint te vertellen, blijkt gaandeweg dat ook deze serieuze blik ergens vandaan komt. Het wordt Winter, heet zijn recentste boek, dat inderdaad in de herfst is uitgekomen. Het gaat volgens de ondertitel over de vergeten lessen van de Koude Oorlog, maar is tevens een waarschuwing voor een nieuwe, niet-verklaarde oorlog: die van Vladimir Poetin tegen de westerse wereld. Het is een lange litanie tegen het huidige Rusland, en dan vooral tegen de apathie van het Westen tegenover de grote dictator. 'Actie is nodig. Elke dag die we voorbij laten gaan, moeten we betalen met meer middelen, meer offers en meer levens.'

Na wat drukke telefoontjes is hij op een bank gaan zitten in de kale algemene loungekamer in een appartementengebouw in New York. Dit is zijn nieuwe thuis, sinds een paar jaar, hij woont er met zijn derde vrouw. De ogenschijnlijke bodyguard, een jongen met een zwart T-shirt van een rockband en een stevig postuur blijkt zijn 19-jarige zoon Vadim, voor twee weken over uit Moskou. Het is zijn link met het moederland - Kasparov blijft in zijn zelfgekozen ballingschap, heeft hij besloten, totdat Poetin is vertrokken. 'Natuurlijk mis ik Moskou. Het is mijn natuurlijke habitat, sinds ik uit mijn geboorteplaats Bakoe ben vertrokken. Maar terugkeren? Het zou een enkeltje zijn.'

Van schaakgrootmeester werd hij politicus, een dapper politicus: hij werd een van de gezichten van de democratiseringsbeweging in de jaren negentig en stelde zich in 2007 kandidaat voor het presidentschap. Zijn verzet tegen Poetin moest hij bekopen met diverse arrestaties en een klap met een schaakbord. Hij schrijft en spreekt directer dan hij schaakte - zijn posities zijn in zekere zin simpeler, voortdurend is hij in de aanval. En passant komt hij met zijn lijst: de boeken en films die veel over zijn wereld en veel over hemzelf vertellen. Ze zijn vaak gelieerd aan ontmoetingen. 'Die hebben op mij de meeste invloed. Je kunt nog zoveel lezen, maar een mens, in levenden lijve... dat is echt. Nee, het zijn geen beslissende momenten. Het zijn vormende momenten. De beslissingen neem ik zelf.'

1. Boek: Mijn land en de wereld, Andrej Sacharov.

'Ik kwam Sacharov in december 1988 tegen in Parijs. Ik was daar voor een schaaktoernooi, hij was daar voor de veertigste verjaardag van de Verklaring van de Rechten van de Mens. Ik kwam erachter dat we in hetzelfde hotel zaten, en regelde een ontmoeting. Een bijzondere man, een moraal op twee benen.'

Sacharov was een kerngeleerde in de Sovjet-Unie die zich als een van de eerste Russen uitsprak tegen het communisme. Beter gezegd: hij schreef op wat het communisme in de praktijk betekende.

Zijn boek Mijn land en de wereld, dat uitkwam in 1975, was een droge, bijna wetenschappelijke observatie van de stand van zijn land. Hij beschrijft binnenlandse problemen als de armoede, het alcoholisme en de militarisatie van de Sovjet-Unie.

'Ik zou hem niet moedig noemen. Moed veronderstelt een keuze, en voor hem was die keuze er niet. Het was puur natuurlijk voor hem.

Of hij nou een waterstofbom ontwikkelde of voor hervormingen pleitte: hij was iemand die de waarheid zocht, en wilde weten hoe de dingen werkten. Hij dacht niet na over de consequenties van die zoektocht. Dat heeft ook geen zin. Morele beslissingen moet je niet doordenken. Je kunt proberen slim te zijn, maar je kunt nooit slimmer zijn dan een dictator.'

'Het is een droge, bijna wetenschappelijke observatie van zijn land.'

2. Boek: Saluut aan Catalonië, George Orwell

'Ik las Saluut aan Catalonië, het verslag van George Orwell over zijn ervaringen tijdens de Spaanse Burgeroorlog, ergens in de periode tussen najaar 1989 en mei 1990, de periode van de omwentelingen in Oost-Europa.

'Ik heb Animal Farm en 1984 ook gelezen, Orwells klassiekers over totalitaire staten, maar die hebben op mij minder indruk gemaakt. Die twee waren parabels, Saluut aan Catalonië was echt.

'Wat Orwell daarin laat zien is dat fascisme en communisme twee kanten van dezelfde medaille zijn. Hij beschrijft het totalitarisme op een heel concrete manier: zoals het voor gewone mensen uitpakte tijdens de strijd in Spanje.

'Communistische zuiverheid bleek belangrijker dan de strijd tegen het fascisme - het was voor mij destijds een ongelooflijke ontdekking dat het de communisten helemaal niet om een betere wereld ging, maar om de macht. Het hielp mij in mijn eigen politieke ontwikkeling: ik ben in juni 1990 uit de communistische partij gestapt.'

'Fascisme en communisme zijn twee kanten van dezelfde medaille.'

3. Film: The Godfather

'Er zitten prachtige dialogen in, maar bovenal laat dit zien hoe de maffia werkt. Kijk hoe Michael Corleone afrekent met zijn broer Fredo, dat is een sleutelscène. De film vertelt over een maffia-clan, maar zegt daarmee ook veel over andere maffia-achtige organisaties.

'Elke dictatuur heeft een maffiastructuur. Regel één: loyaliteit is de enige benodigde kwaliteit voor promotie. Regel twee: de leider van de clan kan in zijn domein doen wat hij wil, en daarom is er een neiging het eigen domein uit te breiden.

'De Poetin-kliek is een echte maffiaclan. Poetin heeft geen ideeën. Het gaat bij hem puur om macht en geld. Toch is hij minder sterk dan bijvoorbeeld Stalin en Hitler. Die hadden hun dictatuur deels gebouwd rond een ideologie, wat bijdroeg aan de loyaliteit. Wat Poetin aan ideologie uitdraagt, een sentimenteel Russisch nationalisme, is meer een instrument dan een geloof. Poetin heeft geen ideologisch gefundeerde partij om zich heen. Daardoor is Poetin kwetsbaarder - hij moet verschillende belangengroepen tevreden houden door de macht en het geld op de juiste manier onder zijn kliek te verdelen. Als hij dat verkeerd doet, kan het systeem uit balans raken.'

'Elke dictatuur heeft een maffiastructuur'

4. Politicus: Winston Churchill

'Churchill was geen politicus, hij was een staatsman. Het verschil zit hem in wijsheid. Churchill had drie wijze inzichten. Eén: je moet het bolsjewisme in de wieg wurgen. Hij zei dat in 1919, als staatssecretaris van Oorlog van Engeland, en stuurde troepen naar Rusland om tegen de communistische revolutionairen te vechten. Maar niemand nam hem serieus genoeg, en hij moest de troepen in 1920 terugtrekken.

'Twee: nazi-Duitsland is de grootste bedreiging van Europa. Hij zei dat in 1934, en pleitte toen tegen pacifisme en demilitarisme - hij wilde juist een sterkere defensie om de vrede te bewaren, om te voorkomen dat de kleine landen van Europa ten prooi zouden vallen aan de Teutoonse dominantie, zoals hij zei.

'Drie: de Sovjet-Unie is een groot gevaar, dat alleen met militaire macht kan worden tegengehouden. Hij zei dat in 1946 in Missouri, in een briljante speech waarin hij voor het eerst over een IJzeren Gordijn sprak. De toespraak maakte diepe indruk op de Amerikaanse president Truman, en zou de vrije westerse wereld voor decennia vorm geven: het was de basis voor de NAVO, de CIA, het radiostation Voice of America, en het Marshall-plan waarmee de Amerikanen West-Europa financieel steunden.

'Die instanties tonen aan dat onze vrijheid ook ideologisch is. Mensen vergeten dat soms. Na de Tweede Wereldoorlog had het Westen kunnen wegzinken in de zelfgenoegzaamheid van de overwinning, maar dankzij Churchill en Truman gebeurde dat niet. Maar nu, na afloop van de Koude Oorlog, wel. De mensen dachten dat ze zorgeloos van het leven konden gaan genieten. En kijk waar we nu zijn. Niet alleen Poetin heeft ervan geprofiteerd, maar ook een radicale nieuwe macht als de Islamitische Staat.'

'Hij was geen politicus, hij was een staatsman.' Beeld Color Image

5. TV: het verkiezingsdebat tussen Richard Nixon en John F. Kennedy

'Dit was in 1960 het eerste debat dat werd uitgezonden op televisie. Het is nog te zien op YouTube. Wat mij opvalt, is de beleefdheid, het enorme wederzijdse respect. Vergelijk dat maar eens met de debatten van nu. Het debat is beroemd geworden omdat de jonge onbekende Kennedy het veel beter deed op televisie dan Nixon, de ervaren vice-president, die nerveus en zweterig was, en sterk vermagerd na twee weken ziekenhuis. Het was die avond dat Kennedy de verkiezingen won, zo wordt gezegd - maar het was die avond vooral ook de tv die had gewonnen.

'Daarmee bleek ook duidelijk de rol van technologie in onze maatschappij. Technologie is een belangrijk bijproduct van beschaving. Onze apparaten kunnen ten goede of ten kwade worden gebruikt. Dat gold voor televisie, en helemaal voor internet. Kijk hoe die voor propaganda worden gebruikt.'

'De jonge onbekende Kennedy deed het veel beter op televisie dan Nixon, de ervaren vicepresident.' Beeld AP

6. Apparaat: de router

'Over apparaten gesproken: mijn favoriete stuk technologie is packet switching. Dat is de basis van de router, en daarmee van internet, een van de belangrijkste uitvindingen. Ik was in 2010 voor een schaakdemonstratie in Israël, en mocht de de Dan Davids-prijzen uitreiken, een geldprijs voor literatuur en wetenschap. De ene prijs ging naar Margareth Atwood, en de andere naar drie internetpioniers, Gordon Moore, Michael Rabin en Leonard Kleinrock.

'Ik zat daar naast Kleinrock, de man die begin jaren zestig de wiskundige theorie bedacht om data in kleine brokjes op te knippen en dan te versturen. Het eerste experiment in 1969 in Californië ging nog mis: hij wilde het woord login versturen, het haperde bij de g. Maar daarmee was het eerste woord verzonden, en zo begon Arpanet, de voorloper van internet. Ik heb lang met Kleinrock over de jaren zestig gepraat. Hij werkte toen voor het onderzoeksinstituut van het Amerikaanse ministerie van Defensie, Arpa. Veel uitvindingen kwamen van grote overheidsinstituten. We doen nu wel vaak of computers en internet in garages zijn uitgevonden, maar er was een voedingsbodem die te maken had met de Koude Oorlog.'

CV

Gari Kasparov (geboren op 13 april 1963 in Bakoe, Azerbeidzjan) werd in 1985 de jongste wereldkampioen schaken aller tijden. In 1997 was hij de eerste wereldkampioen die van een computer verloor. Kasparov moest in 1990 zijn geboortestad ontvluchten na pogroms tegen Armeniërs. Hij zwoor het communisme af en werd politiek actief in de democratiseringsbeweging. Nadat hij was gestopt met schaken in 2005 stortte hij zich in de verzetsbeweging tegen Poetin, Het Andere Rusland. Kasparov stelde zich in 2007 kandidaat voor het presidentschap. Hij vertrok in 2013 uit Rusland. Hij woont nu in New York met zijn (derde) vrouw Dasja en hun twee kinderen.

7. Film: Casablanca

'In de openingsscène van Casablanca zit Humphrey Bogart gebogen over een schaakbord. Casablanca in Marokko maakte deel uit van Vichy-Frankrijk, en de zwarte stelling op het schaakbord was de Franse Verdediging. Als Bogart wat illegale reisdocumenten aanpakt - daar draait de film om - stoot hij de zwarte koning om. Dat is geweldig symbolisch. Bogart schijnt zich er zelf mee te hebben bemoeid, hij was een goede schaker. Er zijn veel films waarin wordt geschaakt, maar meestal is het onzin. Dit niet.

'Daarnaast is Casablanca een film over de keuze tussen liefde en principes, je zou kunnen zeggen tussen eigen gemakzuchtig geluk en het brengen van offers voor een betere wereld. Het is een keuze die we allemaal op een gegeven moment moeten maken.

'In de openingsscène zit Bogart gebogen over een schaakbord.'
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden