Gaat een geschreven grondwet de Magna Carta vervangen?

Groot-Brittannië viert in 2015 het 800-jarig bestaan van de Magna Carta. Het document uit 1215 geldt wereldwijd als een hoeksteen van de democratie.

Rechts: Koning Jan ondertekent de Magna Carta. Gravure uit 1754. Beeld Universal History Archive/Getty

De geboortegrond van de moderne democratie is doorweekt. Diep zakken de laarzen van tuinontwerpster Janet Honour weg in het weiland. Hier ongeveer tekende koning Jan zonder Land onder druk van 25 boze baronnen in 1215 de Magna Carta, de blauwdruk van vrijheid en de rule of law.

'Als kind picknickte ik hier altijd met mijn ouders', zegt Honour. 'Toen had ik natuurlijk nog geen idee hoe historisch dit stukje land is. Dat besef is later pas gekomen.' Haar Franse metgezel en collega Patricia Thirion kijkt om zich heen. 'Het was een heel Engelse revolutie, vreedzaam en op een idyllische plek langs het water.'

De twee zijn met een speciale reden naar Runnymede gekomen, zoals dit natuurmonument om de hoek bij Windsor Castle heet. 'Voor de Chelsea Flower Show ontwerpen we een Magna Carta Tuin', zegt Thirion, 'en we zijn hier om de sfeer op te snuiven.' In het gedenktempeltje dat ooit door de Amerikaanse Orde van Advocaten is neergezet, toont ze trots een schets van de middeleeuwse tuin. Er is plek voor een vijver, een stam van een taxus, veel rozen en een muur met de wapenschilden van de edelen. Ze worden De Noorderlingen genoemd, omdat de meesten van hen uit Noord-Engeland kwamen. Ze vormden in wezen de eerste politieke partij uit de geschiedenis.

De Magna Carta Beeld THE NATIONAL ARCHIVES/Hollandse Hoogte

800ste verjaardag Magna Carta

De tuin van Honour en Thirion is een van de vele manieren waarop de Engelsen dit jaar de 800ste verjaardag vieren van het historische document. De Magna Carta is wat de Engelsen hebben bij gebrek aan een geschreven grondwet. Of zoals bisschop William Stubbs eens beweerde: 'De constitutionele geschiedenis van Engeland is een commentaar op de Magna Carta.'

In de British Library zal een expositie te zien zijn, compleet met Magna Carta-mokken en theepotten uit de 19de eeuw. De BBC zendt een reeks documentaires uit, onder meer van de historicus David Starkey die zal uitleggen hoe de Magna Carta het symbool van de individuele vrijheid tegen de tirannie van de staat werd. In stadjes die een belangrijke rol hebben gespeeld, zijn speciale Magna Carta-rondleidingen. Zoals in Bury St Edmunds, waar de edelmannen samenzwoeren, en St Albans, waar ze een voorlopige versie opstelden.

Om de Magna Carta nieuw leven in te blazen, zijn vijf wetenschappers al drie jaar lang bezig een nieuw commentaar bij het document te schrijven, iets dat sinds 1914 niet meer is gebeurd. In dat commentaar zullen ook antwoorden staan op nog onbeantwoorde vragen, bijvoorbeeld of Jan zonder Land echt zo'n schurk was en wie het document uiteindelijk heeft geschreven. Onderzoeksleider Nicholas Vincent roemt de Magna Carta als het enige document waar iedereen in de Engelssprekende wereld van heeft gehoord - naast de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring dan. 'In de jaren zeventig was de Magna Carta zelfs voor een grijpstuiver verkrijgbaar bij supermarkten en benzinestations.'

Magna Carta

De Magna Carta is een van de beroemdste documenten uit de Engelse geschiedenis en werd vijf jaar geleden op de Unesco Werelderfgoedlijst voor documenten gezet. De uniciteit bestaat eruit dat voor het eerst is vastgelegd hoe de absolute macht van de vorst wordt beperkt bij belastingheffing, feodale rechten en rechtspraak. De vier nog bestaande originelen zijn te bezichtigen in de kathedraal van Salisbury, Lincoln Castle en de British Library in Londen. In 2007 werd een exemplaar uit 1297, in handen van de Amerikaanse ex-presidentskandidaat Ross Perot, onder de hamer gebracht. Het werd voor 17,6 miljoen euro gekocht door de miljardair David Rubinstein, grondlegger van de Carlyle Group.

Bescherming baronnen en burgers

De meeste clausules van de Magna Carta behandelen concrete zaken, van het verwijderen van de koninklijke visfuiken in de Theems tot het introduceren van standaardmaten voor wijn, koren en gebleekte lakens. Ook mochten dienaren van de koning niet langer ongevraagd hout uit de kastelen laten halen. De essentie was dat burgers, aanvankelijk alleen de baronnen, voortaan werden beschermd tegen een dictatoriale heerser, eentje die willekeurig belastingen hief, hem onwelgevallige mensen gevangen nam en vervolgens persoonlijk veroordeelde. Baronnen kregen het recht om door hun gelijken te worden berecht, de basis van de Angelsaksische juryrechtspraak.

Voor koning Jan zonder Land was de Magna Carta een poging tijd te rekken, maar na zijn dood, een jaar later, kwam zijn zoon Hendrik III op de troon en hij zou de beginselen respecteren. Gaandeweg de 13de eeuw werd het handvest enkele keren herzien en verfijnd. Door de eeuwen zou het als richtlijn dienen bij grote veranderingen, zoals de afschaffing van de slavernij en de strijd voor vrouwenstemrecht. Een juridische status heeft de Magna Carta evenwel niet, al dacht de zakenman Doug Jones daar anders over toen hij twee jaar geleden een ademtest weigerde. 'Ik leef aan de hand van de Magna Carta en weiger door u te worden geregeerd', zei hij tegen een verbaasde diender.

Tevens groeide het uit tot een belangrijk exportproduct. De Amerikanen gebruikten het document om onder het Britse juk uit te komen, mede uit boosheid over belastingheffing. De Magna Carta zou de basis van de Amerikaanse grondwet worden en van het principe 'geen belasting zonder vertegenwoordiging'. De Amerikaanse gehechtheid bleek ook bij een curieuze episode aan het begin van de Tweede Wereldoorlog. Uit voorzorg had de Britse regering een van de vier originele exemplaren naar de Verenigde Staten gebracht en het verhaal wil dat de Amerikanen het document wilden houden in ruil voor steun aan de andere geallieerden.

Identiteitscrisis

De oorkonde kwam twee jaar geleden ook ter sprake bij een luchtig interview waarin David Letterman bij David Cameron informeerde waar de Magna Carta voor stond. Bang om te geleerd over te komen, zei de Britse premier het niet precies te weten. Dat is merkwaardig, omdat juist Cameron wil dat de betekenis van het handvest terug op het schoolprogramma komt.

De herontdekking van het document valt samen met de identiteitscrisis op het eiland, een gevolg van het verlies van het wereldrijk en het ontstaan van een multiculturele samenleving. Wat zijn de Britse normen en waarden? Wie zijn we? Zijn we Brits? Zijn we Engels?

Volgens John Brand, hoogleraar Engelse rechtsgeschiedenis op All Souls' College in Oxford, is de Magna Carta, opgesteld toen Schotland nog een aparte natie was, een symbool van Englishness, niet van Britishness. 'Het document is daarom vooral van betekenis voor de Conservatieve Partij, die steeds Engelser aan het worden is. De Tories willen bovendien uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens stappen en een eigen Bill of Rights opstellen, net als de Amerikaanse geënt op de Magna Carta. Dat heeft als bijkomend voordeel, in Conservatieve ogen, dat het Engelsen weer wat dichter bij de Amerikanen brengt. Het is daarom wel passend dat Runnymede in het lommerrijke hart van conservatief Engeland ligt.'

Geschreven grondwet

Het jubileum heeft ook de vraag doen herleven of het koninkrijk misschien een geschreven grondwet nodig heeft. Een speciale parlementscommissie inventariseert de voors en tegens. Voorstanders vinden het principieel passen bij een modern land. Daar komt bij dat het een manier kan zijn om het Verenigd Koninkrijk, dat langzaam uit elkaar groeit, bijeen te houden. Rechters hebben er voorts op gewezen dat het een buffer kan vormen tegen uitspraken van het Europese Hof in Straatsburg en de burger kan beschermen tegen spionagepraktijken van inlichtingendiensten. Een zeer Engels tegenargument is dat het opschrijven zal leiden tot te veel praktische en politieke problemen.

Het is een discussie die niet echt leeft bij Nick, een zuivelboer uit Dorset die samen met zijn vrouw Jane de honden uitlaat op het drassige land van Runnymede. 'We zijn toevallig in de buurt en besloten een kijkje te nemen', zegt hij. 'Het is een stukje van onze geschiedenis, de plek waar een koning voor het eerst een knieval moest doen naar zijn onderdanen.'

De exacte plek blijkt echter niet openbaar toegankelijk te zijn, want het stenen gebouwtje op de plek waar een sikkeneurige Jan zonder Land met een ganzenveer in zijn hand zat, maakt onderdeel uit van een villa op Magna Carta Eiland. De eigenaar wil graag van zijn vrijheid en eigendom genieten zonder te worden gestoord. Indachtig de Magna Carta.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden