Gaat Duitsland richting een politiestaat?

Hoe moet de aanslag van de man met de bijl in de trein in Würzburg worden geduid? Terreur of bloedbad: de Duitse pers breekt er zich het hoofd over, constateert onze correspondente Sterre Lindhout.

Geweld is bepaald geen semantische kwestie. Toch hebben de man met de bijl in de regionale trein in Würzburg en de aanslag in Nice in de Duitse media een debat ontketend over de vraag vanaf wanneer je een aanslag waarbij iemand 'Allahu akbar' roept terrorisme noemt.

Alleen tabloidkrant Bild sprak van een 'bijlterrorist'. De overige kranten vermeden die term en spraken soms van aanslag, maar meestal van aanval of 'Amoklauf', wat in het Duits bloedbad of moordpartij betekent. Het verschil met terrorisme is dat bij een Amoklauf de politieke of religieuze motivatie ontbreekt.

Dat het woord terrorisme niet meteen van de Duitse voorpagina's sprong is begrijpelijk - om twee redenen. Bij het bloedbad in de trein vielen namelijk geen doden, in tegenstelling tot bij alle andere Europese aanslagen met een IS-gerelateerde achtergrond.

Afghaanse treinaanvaller zwoer trouw aan IS in video. Beeld Videostill Amaq

'Onbegrijpelijk wrede daad'

Maar de onderkoelde reactie van de Duitse politiek zal ook een rol hebben gespeeld in de keuze voor voorzichtig woordgebruik. Waar François Hollande het terrorisme na elke aanslag opnieuw de oorlog verklaart, zei Merkel eerst twee dagen helemaal niets. Daarna sprak ze van een 'onbegrijpelijk wrede daad'. Haar minister van Binnenlandse Zaken Thomas de Maizière sprak van een daad 'tussen een moordpartij en terreur'.

De media pakten de handschoen die De Maizière had laten vallen dus op - en de meesten schakelden een expert in om de vraag te beantwoorden.

Die Welt, tussen tabloid en kwaliteitskrant balancerend, interviewde Nils Böckler, directeur van het Instituut voor Psychologie en Bedreigingsmanagement. 'Is wat we hier zien low-key terrorisme voor beginners?', vroeg Die Welt. Böckler antwoordt instemmend. 'Precies zo willen ze dat.' 'Ze' - dat zijn de jongens van IS. Terrorisme dus, van het gemakkelijk kopieerbare soort.

Vernietiging zaaien

Die Zeit, de bedachtzame linkse weekkrant, liet politicoloog Herfried Münkler een essay schrijven over de vraag of wat er in Würzburg gebeurde terrorisme was. Ja, zegt ook hij, maar een nieuwe vorm, niet meer gericht tegen maatschappelijke elites. IS wil volgens Münkler gewoon vernietiging zaaien. Iedereen kan daarbij slachtoffer zijn, én iedereen kan dader zijn, welk motief hij ook heeft. Een franchisesysteem, noemt hij het.

'Het verschil tussen amok en terreur is historisch achterhaald', vindt filosoof Franco Beradi in een interview met de Süddeutsche Zeitung. Hij ziet geen verschil tussen de aanslagen in Nice en Würzburg en een willekeurige school shooting. De daders 'willen een moment lang winnaar zijn. Deze daders zijn geen seriemoordenaars (...) Deze mensen lijden zelf psychologisch en worden door dit lijden zelf misdadigers.'

Volgens columnist Jacob Augstein van Der Spiegel maakt het niet zoveel uit wat het motief van de dader is en wat voor naam de samenleving er dus aan geeft. Hij is het met minister De Maizière eens: 'De grens is vloeiend.'

Toch is het onderscheid wezenlijk, vindt hij. Omdat de antiterreurmaatregelen die veel landen nu nemen aanslagen van verwarde of snel geradicaliseerde individuen niet of nauwelijks kunnen voorkomen.

Maar die maatregelen ondergraven op termijn wèl de democratie, vindt Augstein. Hij wijst op de alomtegenwoordigheid van het leger en de verlengde noodtoestand in Frankrijk, en vraagt zich af: moet Duitsland ook die kant op? Richting politiestaat? Wetend dat de veiligheid die de overheid wil bieden niet te garanderen is? Het is een typisch Duitse vraag - maar tegelijk een vraag die relevant is voor alle Europese democratieën.

in een interview met de Süddeutsche Zeitung. Beeld epa

Sterre Lindhout is correspondent in Berlijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden