Gaat China naar een eerlijker rechtsstaat?

De Chinese partijleiders beginnen vandaag aan hun jaarvergadering. Op de agenda staan hervormingen bij politie en justitie. Chen Keyun en Wu Changlong zaten jarenlang vast en werden gemarteld voor een aanslag die ze nooit hebben gepleegd. 'Zonder president Xi was ik nooit vrijgekomen.'

Wu Changlong zat jarenlang vast. Beeld Zhang Yujie
Wu Changlong zat jarenlang vast.Beeld Zhang Yujie

Chen Keyun beschouwt zichzelf als een geluksvogel. Door twee rechtbanken ter dood veroordeeld, twaalf jaar in de gevangenis gezeten en hij leeft nog, zegt hij. 'Hoeveel mensen zijn geëxecuteerd voor een misdaad die ze nooit hebben begaan? Als president Xi Jinping niet had gezegd dat rechtbanken burgers een eerlijk proces moeten proberen te geven, was ik nooit vrijgesproken.'

Met die ene opmerking heeft Xi Jinping de diep ingesleten problemen van de Chinese rechtsstaat hoog op de agenda gezet. Voor het eerst in drie decennia wordt het Plenum, de belangrijke jaarvergadering van de partijtop die vandaag begint, gewijd aan de hervorming van politie en justitie.

Op papier ziet het Chinese strafrecht er netjes uit, in de praktijk zijn er zoveel misstanden dat het vertrouwen in de rechtsstaat volkomen is uitgehold. Marteling, gedwongen bekentenissen, onschuldig worden veroordeeld: Chen heeft het allemaal meegemaakt. Zijn nachtmerrie begon in september 2001 met een bomaanslag op een plaatselijk kantoor van de anti-corruptiedienst in Fuqing, provincie Fujian. Daarbij was een dode gevallen en het doelwit was een overheidsgebouw, dus de politie stond onder druk snel een dader te vinden.

undefined

Martelmethodes

Chen, een bijna gepensioneerd kaderlid aan het hoofd van een staatsorganisatie voor personeelszaken, had net de anti-corruptiedienst op bezoek gehad. Zijn accountant had een sommetje overheidsgeld verduisterd. Dat leek een goed motief, dus zorgde de politie dat Chens chauffeur, Wu Changlong, de naam van zijn baas als hoofddader noemde. 'Ze deden een handdoek om mijn polsen, boeiden me en hingen me aan mijn handen op aan een raamkozijn. Ze hesen me op en lieten me uren op mijn tenen staan. Als mijn voeten waren opgezwollen, lieten ze me vallen', vertelt Wu. Na een paar dagen was de pijn zo hels dat hij alles zei wat de politie wilde, als ze zijn armen maar even los zouden maken.

Chen onderging een soortgelijke behandeling. Het dieptepunt was een 'rustdag' waarop zijn kapot gemartelde lichaam zich moest herstellen voor de volgende afranseling. 'Leidinggevenden van het partijcomité voor legale zaken, de openbare aanklager en de politiechef zochten me op in mijn cel. Een van die kameraden ken ik, het is een partijgenoot. Zie je wel, nu komt alles goed, dacht ik. Ik zei tegen hem: kijk hoe verschrikkelijk ik ben gemarteld.' Zonder antwoord te geven verliet de partijsecretaris de cel. Toen werd Chen pas echt bang.

'Zo'n partijvoorzitter mengt zich routineus in het werk van rechters, openbare aanklagers en politiemensen', zegt Chen. 'Die gaan dan eendrachtig aan het werk om de partij tevreden te houden.' Het doorbreken van die verwevenheid tussen partij, justitie en politie is het neteligste probleem voor het Plenum. Om een echte rechtsstaat mogelijk te maken moet de Communistische Partij besluiten haar eigen invloed op de strafrechtketen in te perken. Dat is voor een partij die niet gewend is macht te delen een vrijwel onmogelijke opgave.

undefined

Andere onterechte veroordelingen

Twee kinderen sterven aan vergiftiging. De politie vindt sporen van rattengif op de deur van snackverkoper Nian Bin (38). Hij bekent tijdens martelingen en krijgt de doodstraf. Na zes jaar kwam Nian vorige maand vrij.

Na zware martelingen bekent Wang Shuhong in 2002 verkrachting en moord van een prostitué, maar een jaar later blijkt dat het dna van een spermavlek niet overeenkomt met het zijne. De echte moordenaar wordt alsnog gearresteerd. Wang is invalide na de martelingen.

De vrouw van beveiligingsman Yu Xianglin verdwijnt in 1994. Yu wordt ter dood veroordeeld wegens moord. In 2005 blijkt de vrouw nog te leven. De politieman die het onderzoek leidde, pleegt zelfmoord na Yu's vrijspraak.

Nadat twee truckers in 2003 een 17-jarig meisje een lift hadden gegeven, wordt ze verkracht en vermoord. De vrachtwagenchauffeurs worden ter dood veroordeeld. In 2011 vindt de politie dna-materiaal op het slachtoffer, afkomstig van een bekende crimineel. In 2013 worden de truckers pas vrijgelaten.

Eerder zijn relatief gemakkelijke, praktische hervormingen al ingevoerd. Rechtbanken zijn sinds vorig jaar wettelijk verplicht door marteling afgedwongen bekentenissen af te wijzen. Maar 99,9 procent van de verdachten wordt desondanks veroordeeld, zelfs als hun bekentenissen overduidelijk door middel van marteling zijn verkregen.

'Ik heb ruim 900 verzoekschriften ingediend voor onderzoek naar mijn littekens', zegt Chen. 'Bij elke rechtszitting schreeuwde ik dat ik gemarteld was. Niemand luisterde.'

Sommige gruwelen kan hij niet bewijzen, zoals de Chinese variant op waterboarding. 'Ik had zoveel uitwendig letsel dat slaan geen effect meer had. Dus richtten ze een airconditioner en een ventilator op mijn lijf. Ze overgoten me met water. Ze goten mijn neus en mond vol, tot ik bijna verdronk en stompten op mijn maag.' Twee dagen water, twee dagen rust: maandenlang, tot Chen brak.

undefined

Vrijlating en eerherstel

Zo kwam de zaak rond. Chen en Wu werden ter dood veroordeeld. Weliswaar met uitstel van executie, want iedereen wist dat ze onschuldig waren, zegt Chen, maar Chinese rechters schofferen de politie liever niet en de politieke leiding, die de rechters benoemt, al helemaal niet.

In hoger beroep wordt een onterecht opgelegde doodstraf weleens omgezet in uitgestelde doodstraf of levenslang. Dat houdt politiemannen en collega's van lagere rechtbanken uit de wind, terwijl toch de executie van een op twijfelachtige gronden veroordeelde verdachte wordt vermeden. Dat iemand dan de rest van zijn leven wegkwijnt in een cel is minder belangrijk dan het gezichtsverlies dat de gehele strafrechtketen lijdt door een herzien vonnis.

Vrijlating en eerherstel van onschuldig veroordeelden was altijd uiterst zeldzaam, maar nu staan rechtbanken zo onder druk door de aankomende hervormingen, dat ze nu voor Chinese begrippen opvallend veel mensen vrijspreken. Cijfers over het aantal onterecht veroordeelden zijn er niet, maar dat het probleem structureel is, blijkt wel uit de felle toon waarmee de justitiële top ineens in partijkranten van leer trekt. 'Onterechte vrijspraak is te prefereren boven onterechte veroordeling', aldus Shen Deyong, plaatvervangend voorzitter van het Hooggerechtshof in het Dagblad van de Volksrechtbank.

Chen en Wu werden in mei 2013 vrijgelaten, wegens 'gebrek aan bewijs'. De echte aanslagpleger, volgens verscheidene bronnen een 'te machtige persoon om aan te pakken', is nooit gearresteerd.

undefined

'Ik wil dat geld, ik wil die erkenning'

Chen Keyun (60)

Woede houdt Chen Keyun overeind. Hij neemt geen genoegen met de 62 duizend euro schadevergoeding voor twaalf jaar celstraf. Hij wil ook smartegeld voor de 56 dagen dat hij gemarteld werd. Juist dat onderdeel van zijn persoonlijke hel erkent de overheid niet. 'Ik wil dat geld. Ik wil die erkenning', tiert hij.

'Die blijft vandaag de hele dag kwaad', zegt zijn vrouw. Zij is al even nijdig, want ze werd tegelijkertijd met haar man opgesloten om te vermijden dat ze via zijn netwerk hulp mobiliseerde. Chen heeft als oud-legerman, partijlid bovendien, relaties die er in moeilijke tijden toe doen. Maar wie in het strafrechtsysteem terechtkomt, is besmet. Dat geldt voor het hele gezin. Geen werkgever durft hun 30-jarige zoon in dienst te nemen. Die verbouwt nu huiskamers.

'Als je sterft aan je verwondingen gooien we je uit het raam en zeggen we dat je zelfmoord hebt gepleegd, zeiden mijn beulen. Ik moest overleven, zodat die kerels verantwoording moeten afleggen voor hun daden', zegt Chen.

Maar hoe compenseer je marteling? Per dag? Of een bedrag voor elk uur afgrijselijke pijn? Misschien per litteken? Hoe dan ook, Chen kan elke klap bewijzen. 'Hier, een foto van de kiezen die ze uit mijn kaak sloegen.' Onder het bed liggen dikke dossiers in plastic boodschappentassen. Keurig geordende stapels papier, die wachten op de dag dat iemand er belangstelling voor krijgt.

undefined

Woede houdt Chen Keyun overeind. Beeld Zhang Yujie
Woede houdt Chen Keyun overeind.Beeld Zhang Yujie

'Hoe kan een wrak als ik nu vader zijn?'

Wu Changlong (40)

Besluiteloos staat Wu Changlong met een kan water in zijn hand. Wat ging hij ook al weer doen? 'Oh ja, iets te drinken aanbieden. Die klappen op mijn hoofd hebben iets beschadigd, mijn korte-termijn geheugen is slecht.'

Maar zijn herinneringen zijn messcherp. 'Als ik aan die ondervragingen denk, schreeuwt er iets van binnen: verdring het! Anders gebeurt het opnieuw', zegt hij rillend. Zijn romp trekt samen en hij druipt van het zweet. Als de angstaanval voorbij is, zegt hij met doffe stem dat hij baat zou hebben bij een psychiater.

Zijn ogen gaan pas sprankelen als hij vertelt over die keer dat hij bijna van alle ellende af was. 'Het muggenhor in mijn cel had een los ijzertje. Daarmee had ik mijn polsslagader kapot geschaafd, toen ze me tegenhielden.'

Met die lichamelijke en psychische schade was het een wonder dat zijn familie een echtgenote voor hem vond. Nu is ze zwanger, zegt hij, maar blij is hij niet. 'Hoe kan een wrak als ik een vader zijn?', vraagt hij. Dus heeft hij haast die zwarte periode achter zich te laten, maar hij zit muurvast. Buiten komt hij nauwelijks. 'Soms maken we een wandeling. Werk heb ik niet. Voor mij tienduizend gezonde mannen zonder lastig verleden.'

Hij vindt dat de overheid voor hem een baantje moet regelen. 'Als ze je kapot slaan en daarna twaalf jaar van je leven afpakken, is dat toch het minste wat ze kunnen doen.'

undefined

Wu Changlong komt nauwelijks nog buiten. Beeld Zhang Yujie
Wu Changlong komt nauwelijks nog buiten.Beeld Zhang Yujie
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden