Gaan we eerder dood, nu de crisis voorbij is?

Dat de recessie voorbij is, althans volgens opperbankier Klaas Knot, is niet alleen maar goed nieuws. Want als het ons economisch meezit, gaan er meer mensen dood. Die afknapper kwam uit Leiden, en het onderzoek verscheen -het leek perfect getimed - op de ochtend na de blijde boodschap van Knot.


De sterftecijfers die door de Leyden Academy on Vitality and Ageing werden vergaard, haalden zelfs de buitenlandse media. 'People live longer during a recession' kopte The Times. The Daily Mail citeerde onderzoeksleider Herbert Rolden die de resultaten in de Britse krant 'hoogst onverwacht' noemde.


Zijn ze dat ook? Voor het onderzoek, gepubliceerd in het Journal of Epidemiology and Community Health, vergeleken de Leidse wetenschappers de ontwikkeling van het bruto binnenlands product (bbp) van negentien Westerse landen tussen 1950 en 2008 met de sterftecijfers van twee groepen: beginnende veertigers en beginnende zeventigers. Voor iedere procent toename van het bbp steeg het sterftecijfer in de groep 40 tot 45-jarige mannen met 0,38 procent en in de groep 70- tot 75-jarige mannen met 0,36 procent. Bij de vrouwen was het effect veel kleiner.


Dat lijkt inderdaad volkomen tegen de intuïtie in te gaan. Een crisis leidt toch tot werkloosheid, onbetaalde rekeningen, en stress? En een ongezonde vlucht in drank, drugs en junkfood? De Griekse tragedie levert het beste bewijs: sinds in dat land de economie in elkaar is gedonderd, is het aantal zelfmoorden fors gestegen, het aantal hiv-infecties verdubbeld en de kindersterfte toegenomen. Vreemd genoeg gebeurde in IJsland iets heel anders: dezelfde crisis maar geen enkel effect op het sterftecijfer van de eilandbewoners.


Dat verschil heeft volgens wetenschappers te maken met de gezondheidszorg en het sociale vangnet: wordt daarop bezuinigd, zoals in Griekenland, dan heeft dat ernstige gevolgen. Of, zoals twee Amerikaanse epidemiologen onlangs in The New York Times schreven: 'De prijs van besparingen kan worden uitgerekend in mensenlevens.'


Maar als die gezondheidszorg op zijn benen blijft staan, blijkt economische neergang zo verkeerd nog niet. Het beste bewijs daarvoor werd 7 jaar geleden geleverd door de Amerikaanse econoom Christopher Ruhm. Hij analyseerde de cijfers uit 23 landen van de OESO, over een periode van 30 jaar, en stelt vast dat 1 procent stijging van de werkloosheid leidt tot 0,4 procent daling van de sterfte. Vermoedelijk veranderen mensen in tijden van crises massaal van gedrag, aldus Ruhm. Ze doen de auto de deur uit (en krijgen dus geen ongeluk), ze houden meer tijd over om te bewegen, ze hebben veel minder geld voor drank en sigaretten en kampen niet langer met ongezonde werkstress.


Leidse wetenschappers leveren deze week precies hetzelfde bewijs, maar dan tegenovergesteld: zit de economie in de lift, dan gaan er meer mensen dood. Dan veranderen we namelijk ons gedrag de andere kant weer op: we hebben meer geld dus gaan we roken en drinken, we hebben weinig tijd dus komen we niet meer in de sportschool, we gaan de weg weer op naar ons werk en daar komen ongelukken van.


Toch biedt het onderzoek een opmerkelijke nieuwe invalshoek. Voor het eerst zijn de sterftecijfers naar leeftijd uitgesplitst en daaruit blijkt dat niet alleen werkenden maar ook de 70-plussers vaker doodgaan bij economische voorspoed. Maar die hebben toch niet opeens meer geld voor sigaretten of minder tijd om te sporten? Ook stress en extra verkeersongevallen kunnen onmogelijk meetellen.


Het roept terechte twijfels op over de verklaringen die internationale wetenschappers vastplakken aan het verband tussen het economische tij en de fluctuerende sterftecijfers. Gedragsveranderingen hebben pas op heel lange termijn effect terwijl een economische crisis maar een paar jaar duurt. In Leiden hebben ze een andere verklaring paraat voor de hogere sterfte onder zeventigers. Als familie en vrienden weer een baan vinden, blijft er minder tijd over voor sociale steun en mantelzorg, en dat verslechtert de gezondheid van ouderen. Dát is nog eens een goed argument tegen de eigen-zorg-eerstplannen van het kabinet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden