Vier Vragen

Gaan sancties tegen Rusland écht verschil maken?

De EU en de VS kondigden gisteren zware economische sancties af tegen Rusland. Maar in hoeverre zullen die effectief zijn? En wie ziet er toe op de naleving? Vier vragen.

De Russische president Vladimir Poetin. Beeld ap

Wat zijn de ervaringen met sancties in het verleden?
Ironisch wordt wel gezegd dat de VS de meest effectieve sancties ooit oplegden tegen de eigen NAVO-bondgenoten. Dat was in 1956 toen Frankrijk en Groot-Brittannië samen met Israël besloten tot een invasie van Egypte vanwege de nationalisatie van het Suezkanaal door toenmalig president Nasser. De Amerikaanse president Eisenhower eiste terugtrekking van de troepen en kondigde een volledig exportverbod van olie naar de drie betrokken landen aan. Ook dreigde hij met het dumpen van Britse ponden op de financiële markt. De drie landen kozen snel eieren voor hun geld en trokken hun troepen terug.

De algemene opinie is dat sancties niet of vrijwel niet werken. De beide broers Castro zitten na vijftig jaar nog steeds in het zadel ondanks het Amerikaanse handelsembargo. Noord-Korea is nog altijd een dictatuur. China en de Sovjet-Unie hadden in het verleden weinig last van westerse sancties omdat de economieën voor een groot deel zelfvoorzienend waren. Mogelijk hebben sancties wel meegespeeld bij een meer gematigde koers van het nieuwe Iraanse regime en het einde van het apartheidsregime in Zuid-Afrika.

Raul Castro Beeld reuters

Hoe wordt de naleving van sancties afgedwongen?
Het Office of Foreign Assets Control (OFAC), een onderdeel van het Amerikaanse ministerie van Financiën controleert of bedrijven en individuen uitgevaardigde handelssancties naleven. Daarnaast houdt dat bureau ook de lijst bij van landen, organisaties en individuen met wie geen of heel beperkt zaken mag worden gedaan. In totaal is die lijst inmiddels 550 pagina's lang. In Europa worden sancties uitgevaardigd op multilateraal niveau. Maar de implementatie en naleving is de verantwoordelijkheid van de individuele landen. In Nederland moet justitie toezien op de naleving. Wie de regels overtreedt kan worden bestraft op grond van de Wet Economische Delicten.

Wat voor straffen krijgen bedrijven die zich er niet aan houden?
In Nederland zijn amper gevallen bekend, hoewel in het verleden mensen zijn aangehouden. Meestal bleef het bij waarschuwingen. In de VS wordt inmiddels keihard ingegrepen. De boete voor een overtreding kan oplopen tot een miljoen dollar, plus maximaal 20 jaar gevangenisstraf. De bank Standard Chartered kreeg dit jaar 180 miljoen euro boete. Maar opzien baarde vooral de recordboete van 6,5 miljard euro die de Franse bank BNP Paribas in juni kreeg voor bijna 4.000 overtredingen van uitgevaardigde handelssancties tegen Iran, Soedan, Birma en Cuba tussen 2002 en 2009.

Er was kritiek dat die boetes buiten alle proporties waren. Ook de Nederlandse minister Dijsselbloem noemde de boete 'excessief'. In de VS werden dit jaar nog 18 bedrijven en 14 individuen bestraft vanwege overtreding van de sancties. Daaronder hoorde een Turkse monteur die geholpen had bij de motorreparatie van een Iraanse patrouilleboot. Twee jaar geleden werd de Nederlander Ulrich D. in de VS veroordeeld wegens het vervoer van goederen naar Iran, in 2009 twee directeuren van het Nederlandse bedrijf Aviation Services International dat illegaal vliegtuigonderdelen had verkocht aan Iran.

De Amerikaanse president Obama kondigde dinsdag nieuwe sancties aan tegen Rusland. Beeld ap

Wanneer stoppen sancties?
Dat kan tientallen jaren duren. De sancties tegen Cuba lopen al sinds begin jaren zestig. De sancties tegen Iran - sinds 1979 - zijn verlicht sinds het nieuwe regime de verrijking van uranium heeft beperkt tot 5 procent, maar nog niet volledig opgeheven. Tegen de Sovjet-Unie werden bij de Export Act van 1948 handelssancties (een verbod op de export van strategische goederen, waaronder olie) genomen. Ze werden in de jaren zeventig verlicht onder invloed van de detente maar weer aangetrokken na de Russische inval in Afghanistan. Uiteindelijk bleven ze van kracht tot het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991.

Tegen China gelden formeel nog altijd sancties. Ze werden opgelegd na de machtovername door Mao in 1949. President Nixon schafte ze in het kader van de pingpongdiplomatie voor een groot deel af. Maar na het bloedbad op het Plein van de Hemelse Vrede werd weer een wapenembargo van kracht. Dat weerhield president Clinton er overigens niet van om in te stemmen met het Chinese lidmaatschap van de World Trade Organisation (WTO).

Barack Obama Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.