Gaan Madrid en Barcelona richting onderhandelingen of tanks? Drie scenario's

De strijd tussen de Catalanen en de Spaanse regering bereikt een kookpunt. Het Constitutionele Hof van Spanje heeft het Catalaanse parlement donderdag verboden om aanstaande maandag te stemmen over het uitroepen van een onafhankelijke republiek. Maar het parlement is vastberaden bijeen te komen. Wat zijn de scenario's?

Een stembureau in Barcelona. Beeld anp

1. De vreedzame dialoog

De Catalaanse premier Carles Puigdemont heeft woensdag opgeroepen tot een vreedzame dialoog. Niets wijst er echter op dat president Mariano Rajoy daarop ingaat. Rajoy lijkt geenszins onder de indruk van de internationale druk om te onderhandelen met de Catalanen. De kritiek op het harde regeringsoptreden tijdens het ongrondwettelijke referendum dit weekeind in de Spaanse deelstaat Catalonië glijdt af van de 'Plasma Premier', zoals hij in Spanje wordt genoemd vanwege zijn vermijdende publieksoptreden in persconferentie per videoverbinding.

'Dit is typisch Rajoy', zegt Gijs Mulder, docent Spaanse taal en cultuur aan de Radboud Universiteit. 'Hij voert een politiek van niets doen. Hij wacht af totdat de bal voor zijn voeten ligt.'

Toch zal er vroeg of laat een oplossing moeten komen: het Catalaanse onafhankelijkheidsstreven is niet langer weg te denken. 'De geest is uit de fles', zegt Mulder. Volgens de Spanje-deskundige wordt de Catalaanse onafhankelijkheidsbeweging inmiddels breed gesteund. Werd een onafhankelijk Catalonië vroeger vooral nagestreefd door een clubje linkse idealisten, nu scharen ook oudere arbeiders, jonge intellectuelen en anti-globalisten zich achter de beweging die de oude conservatieve corrupte politici beu zijn.

Mulder: 'Lokale politici die streven naar een rechtvaardiger samenleving, krijgen steeds meer invloed. Zij streven lang niet allemaal naar separatisme, maar ze willen vooral meer zeggenschap over wat er met de inkomsten en belastinguitgaven in hun deelstaat gebeurt.'

2. Het eenzijdig uitroepen van de onafhankelijke republiek Catalonië

Gijs Mulder acht de kans 'onwaarschijnlijk' dat Catalonië eenzijdig de onafhankelijkheid verklaart. 'Puigdemont is een conservatief en een pragmatisch politicus van een partij met sterke banden met het bedrijfsleven. Hij zal de economie niet in gevaar willen brengen. De onafhankelijkheidsbeweging is in versnelling gekomen omdat 'el procés' - zoals de Catalanen de route naar meer zelfbeschikking noemen - een politieke speelbal is geworden.'

Ook de economische crisis speelde een rol. Die bracht het grote verschil tussen het relatief rijke Catalonië en de rest van Spanje in herinnering. Het latente ongenoegen daarover wordt gevoed door diepgewortelde onvrede over incompetente en corrupte politici in het algemeen en afgelopen weekeind in het bijzonder door de harde hand waarmee Madrid het referendum probeerde te torpederen.

Toch betekent dat niet dat alle voorstanders van het referendum zich daadwerkelijk van Spanje willen afscheiden. De charismatische burgemeester van Barcelona, Ada Colau, is bijvoorbeeld geen voorstander van een onafhankelijke Catalonië, al steunden zij en haar partij het referendum van harte.

Colau heeft haar populariteit ingezet om de partijen op te roepen de 'testosteronpolitiek' te stoppen, vertelt Mulder. Hij acht het waarschijnlijker dat Puigdemont en de zijnen terug willen naar de periode van voor 2010. Toen hadden de Catalaanse en Spaanse regering overeenstemming bereikt over uitbreiding van de bevoegdheden en het gezag van de Catalaanse regering. Het Constitutioneel Hof verwees die overeenkomst naar de prullenbak.

3. Nieuwe regionale verkiezingen als ontsnappingsroute

Als de Catalanen de onafhankelijkheid uitroepen, kan de Spaanse regering van Rajoy niet anders dan hard ingrijpen met grote economische en politieke consequenties als gevolg. Geen van de partijen wil het daarop laten aankomen, denkt Mulder.

'De elegante uitweg is het stopzetten van 'el procés' door nieuwe regionale verkiezingen uit te roepen. Even pas op de plaats maken, posities bepalen en kijken wat het volk nu echt wil als het gaat om onafhankelijkheid en werkelijke afscheiding.'

Het juridisch verbod op de parlementaire stemming van aanstaande maandag zou de Catalanen best goed uit kunnen komen. Het Hof heeft het debat verboden nadat de Catalaanse afdeling van de Socialistische Partij - fel tegenstander van de afscheidingsbeweging - het aanhangig had gemaakt. Ook binnen de onafhankelijkheidscoalitie nemen twijfels over een harde Catalaanse 'exit' toe, zeker nadat enkele banken en bedrijven hebben gedreigd zich terug te trekken uit Catalonië.

Het is volgens Mulder daarom goed mogelijk dat de Catalanen zelf een uitweg proberen te vinden voor het afscheidingsdebat dat maandag was aangekondigd. 'Als het Catalaanse parlement zich dan niet in meerderheid zou uitspreken voor het uitroepen van een onafhankelijke staat, zou de afscheidingsbeweging enorm gezichtsverlies lijden. Dan is het toch veiliger om tijd te kopen en het opnieuw te proberen langs de democratische en grondwettelijk toegestane weg.'

Lees meer over het referendum in Catalonië

De Catalaanse kiezers hebben in een omstreden referendum massaal gestemd voor onafhankelijkheid van Catalonië. Lees alle ontwikkelingen in sneltreinvaart terug in ons liveblog van het referendum.

Ontruimingen, rubberkogels en 'pseudovrijheid' - onze correspondent zag het dit weekeinde in Catalonië. Lees haar verslag van het referendumweekend. (+)

De Spaanse regering heeft met haar harde optreden slechts olie op het separatistische vuur gegooid, is het commentaar van de Volkskrant. Het wordt tijd dat Madrid de grondwettelijke dwangbuis iets laat vieren.

Het Catalaanse referendum was nogal slechte pr voor Spanje, vindt columnist Bert Wagendorp. 'De indruk dat de achterneefjes van de fascistische dictator Franco toch nog aan touwtjes trekken, drong zich op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden