Gaan de EU-leiders nu echt de topfuncties verdelen?

De 28 regeringsleiders van de Europese Unie zijn vanavond bijeen in Brussel om een nieuwe president en een nieuwe buitenlandchef te kiezen. Drie namen doen de ronde. Twee scenario's zijn mogelijk: of ze zijn er voor het diner al uit of het wordt een lange avond waarin vertrekkend EU-president Herman Van Rompuy al zijn bemiddelingsvaardigheden in de strijd moet werpen.

Premier Rutte in Brussel naast de Deense Helle Thorning-Schmidt en de Pool Donald Tusk. Waarschijnlijk volgt Tusk Herman Van Rompuy op als EU-president.Beeld epa

Van Rompuy moet eind november het stokje overdragen. Hij heeft dan twee termijnen van 2,5 jaar gediend als EU-president, oftewel als permanent voorzitter van de raad van Europese regeringsleiders. In financieel zware tijden kneedde hij de uiteenlopende belangen en meningen van lidstaten tot compromissen. Het was vaak moeizaam, maar de Europese Unie is niet uiteengevallen en de euro evenmin. Sterker nog, de EU is vorig jaar uitgebreid met Kroatië als 28ste lidstaat en Letland heeft dit jaar als 18de land de euro omarmd.

De Belg werd in 2009 door de regeringsleiders gekozen tot eerste EU-president en 2,5 jaar later herkozen. Nu moet hij, zoals het verdrag van Lissabon voorschrijft, plaatsmaken voor een nieuwe president. Twee namen worden het vaakst genoemd: de Poolse premier Donald Tusk en de Deense premier Helle Thorning-Schmidt.

EU-president Herman van Rompuy arriveert in Brussel.Beeld reuters

Helle Thorning-Schmidt
Niet alleen kwalificaties, ook politieke kleur en geslacht spelen een rol in de benoemingen. Eerder dit jaar werd de Luxemburgse christendemocraat Jean-Claude Juncker gekozen tot voorzitter van de Europese Commissie. Thorning-Schmidt zou als sociaaldemocraat en vrouw een mooie tegenhanger zijn op de post van EU-president. Ook valt ze in de smaak bij liberalen omdat ze een vrij rechtse sociaaldemocraat is.

Maar haar kansen lijken verkeken sinds bij een eerdere top in juli de Duitse bondskanselier Angela Merkel pleitte voor een sociaaldemocraat op de positie van Hoge Vertegenwoordiger van het Europees buitenlandbeleid. Twee sociaaldemocraten op topfuncties, dat gaat niet. Zeker omdat het voorzitterschap van de eurogroep ook al vergeven is aan een socialist: de Nederlander Jeroen Dijsselbloem. Zijn positie staat vanavond niet ter discussie, zijn termijn loopt nog tot zomer volgend jaar.

De Deense premier Helle Thorning-Schmidt arriveert in Brussel.Beeld afp

Donald Tusk
Vandaar dat de liberaal Donald Tusk goede kansen maakt op het presidentschap. De Pool sprak eerder deze week met de Britse premier David Cameron en lijkt de steun van de Britten te hebben. Cameron wil de EU hervormen en een deel van de macht uit Brussel terughalen naar de lidstaten. Tusk zou openstaan voor de Britse hervormingsagenda. De mening van Cameron telt zwaar omdat hij met de eurocraat Juncker een kandidaat moest slikken waar hij faliekant tegen was. In het Verenigd Koninkrijk woedt een fel debat over het EU-lidmaatschap, de andere EU-landen willen Engeland niet nog verder richting de uitgang duwen.

Tusk zal ook goed vallen bij de Oost-Europese EU-leden. Hij zou de eerste Oost-Europeaan zijn op een Europese toppositie. Verder wordt zijn ferme houding tegenover Rusland gewaardeerd. Polen vierde onlangs 25 jaar onafhankelijkheid van de Sovjetunie en heeft bepaald geen heimwee naar het Sovjettijdperk. Het land staat in de frontlinie van de handelsoorlog tussen de EU en Rusland en deelt een grens met Oekraïne. Met Tusk als voorzitter van de regeringsleiders is een nog steviger geluid richting Rusland te verwachten.

Tusk kan de boot haast niet meer missen, zo bleek vanavond. Vooraf aan de besloten vergadering van de regeringsleiders verklapte Herman Van Rompuy aan de Cypriotische president Anastasiades dat de Pool zijn opvolger wordt. De heren hadden niet door dat hun gesprek werd opgevangen door de microfoon van het online EU-videokanaal. De Cyprioot vroeg aan Van Rompuy: 'Donald is oké?' Waarop de Belg reageerde: 'Ja, maar hou het voor je.' (Zie het fragment in de tweet hierboven).

De regeringsleiders kiezen vanavond eveneens een nieuwe buitenlandchef, de voorzitter van de raad van buitenlandministers en de hoogste Europese diplomaat richting de rest van de wereld. De hoge EU-vertegenwoordiger is voorzitter van de ministers en tevens commissaris in de Europese Commissie. Daarom moet ook Juncker instemmen met de kandidaat van de lidstaten.

Federica Mogherini
Eigenlijk klinkt voor deze functie nog maar één naam: die van de Italiaanse minister van Buitenlandse Zaken Federica Mogherini. Zij is pas sinds februari minister in het kabinet van Matteo Renzi, maar heeft desondanks steun van negen EU-leiders, waaronder de Franse president Francois Hollande. Ze is vrouw en sociaaldemocraat. Bij de top in juli ontbeerde ze nog de steun van Oost-Europese landen omdat ze te soft zou zijn tegenover Rusland, maar bij de laatste reeks sancties liet Italië ook een steviger geluid horen. En met Tusk als EU-president zullen Oost-Europese landen eerder hun bezwaren tegen Mogherini laten varen.

Vanmiddag twitterde de woordvoerder van Juncker een foto van de Commissiepresident met de Italiaanse minister. Het bijschrift: Juncker interviewt Mogherini. De boodschap lijkt: Mogherini wordt het. Maar in Brussel is niets zeker totdat de regeringsleiders akkoord zijn.

Korte top of lange zit
Op 16 juli deden de regeringsleiders een eerdere poging om de functies te verdelen. Dat lukte toen niet, maar Van Rompuy heeft toen wel alle bezwaren en wensen kunnen inventariseren. In de tussentijd heeft hij telefonisch met de regeringsleiders onderhandeld. Het zou dus zomaar kunnen dat de EU-leiders er snel uit zijn vanavond. In dat geval worden de namen al voor het diner bekend en gebruiken de premiers en presidenten de rest van de avond om te spreken over de situatie in Oekraïne, Irak, Gaza en Libië.

Mochten er toch nog landen dwarsliggen, dan zal Van Rompuy waarschijnlijk meteen schorsen en overgaan op 'bilateraal overleg', een-op-een onderhandelingen met de luizen in de pels. In dat geval kan het een lange avond worden. Bondskanselier Merkel zei echter vooraf aan de top dat ze verwachtte dat het vanavond gaat lukken. En als Merkel iets verwacht, komt dat in Brussel meestal uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden