Ga maar naar de havo, of het vmbo, dat is prettiger voor jou

Beeld anp

Limburgse kinderen met een havo-vwo-advies die naar het vwo gingen, scoorden na drie jaar gemiddeld 10 procent hoger op een IQ-test dan kinderen die met dat advies naar de havo gingen (VK, 18-6-2015). Ook lazen de vwo'ers beter, en hadden ze meer vertrouwen in het halen van hun diploma dan de havisten die bij aanvang hetzelfde niveau leken te hebben. Opmerkelijk. Het is de uitkomst van een onderzoek van Roxanne Korthals die erop promoveerde bij de Universiteit Maastricht.

Korthals' conclusie is hoopgevend (voor kinderen - niet voor minister Bussemaker die kan vrezen dat nóg meer mensen 'hogerop' gaan), maar eigenlijk helemaal niet zo verwonderlijk. Een oude onderwijswet zegt dat hoge verwachtingen leiden tot hoge uitkomsten. Mensen gaan 'staan' naar de waardeoordelen die over hen worden uitgesproken. Als je tegen een kind zegt: 'Jij kunt best vwo, geloof mij!, dan voelt dat kind zich gesterkt en bloeit het op het vwo. Zeg je 'Ga maar naar de havo, of het vmbo, dat is prettiger voor jou, dan hoef je niet zo op je teentjes te lopen', dan komt ook die voorspelling uit. Het kind denkt dat het daar thuishoort en dat het beter is geen andere ambities te koesteren.

Niemand kan ook vaststellen of een kind, een student, of een volwassene, op de 'juiste' plaats zit. Die plaats bestaat niet. Of het moet de plaats zijn waarvan je zelf droomt, of dat in de banketbakkerij, op het podium of in de ruimte is. Het is niet aan een leerkracht om een leerling zijn plek te wijzen.

Daarom is het ook onzin om leerlingen 'op maat' les te geven, want ook dan veronderstel je een gegeven 'maat'. Korthals denkt dat de kinderen in haar onderzoek zich optrekken aan andere vwo'ers. Dat zou goed kunnen. Zo kunnen kinderen die leskrijgen in een groepje met andere zwakke leerlingen zich niet optrekken aan anderen, en blijven ze lang voortmodderen in hun zwakke groepje.

Dit onderzoek van Korthals zegt nog iets. Misschien een open deur van jewelste, maar wij denken in Nederland zo deterministisch over kinderen, dat het wel eens wordt vergeten: dat je van het leren zelf slimmer wordt. Leren op een hoog, misschien nét iets te hoog niveau is prikkelend en stimulerend. Kinderhersenen zijn flexibel. Een IQ is niet van God gegeven, maar wordt ontwikkeld door wat je doet en denkt. Breinonderzoekers weten dat al heel lang. Toch denken veel leerkrachten dat een kind een bepaald niveau 'heeft'.

Misschien komt het door onze gereformeerde achtergrond dat wij een wreed, predestinerend onderwijssysteem hebben. Op twaalfjarige leeftijd wordt het pleit beslecht: je gaat naar het beroepsonderwijs, of je bereidt je voor op het hoger onderwijs. Overspringen van het ene naar de andere staart is in theorie mogelijk, maar in de praktijk moeilijk. Vooroordelen van de leerkracht en de ouders, in positieve of negatieve zin, krijgen zo een te grote invloed.

Waarom zouden we niet later selecteren? Niet twee jaar brugklas, maar vier jaar breed vervolgonderwijs voor iedereen. Minister Ronald Plasterk stelde het in 2008 voor, maar kreeg loeiende verontwaardiging over zich heen. De middenschool terug! Dat gaat ten koste van de slimme leerlingen!

Er is een vracht aan onderzoek over vroege en late selectie. Vaak spreken de uitkomsten elkaar tegen. Duidelijk is dat het niet de beroerdste economieën zijn die late selectie kennen: Canada en de Verenigde Staten bijvoorbeeld, en niet de slechtst presterende onderwijslanden: Finland, Zweden. Lang bij elkaar zitten heeft in die landen geen nadelig effect op het niveau van de besten, maar wel een positief effect op laatbloeiers en kinderen van migranten. Late selectie verhoogt kansen. In 2009 stelde het CPB vast: 'Latere selectie van leerlingen verhoogt de deelname aan het hoger onderwijs.' Maar een kind uit een intellectueel milieu dat liever met zijn handen werkt, kan dat dan ook eerder ontdekken.

Het is de paradox van het Finse onderwijs: weinig lesuren, weinig toetsen, weinig selectie, weinig prestatiedruk, aandacht voor kennis maar ook voor handarbeid, koken, sport, lezen, muziek en toneel. En dan toch veel beter presteren op de PISA-rankings dan landen waar het onderwijs kinderen vroeg in laatjes propt, verbeten hun lesuren turft en vorderingen toetst. Vertrouwen in mogelijkheden van kinderen, dat is misschien de crux van goed onderwijs.

Aleid Truijens is schrijfster, literatuurrecensente en biografe. Reageren? opinie@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden