Fyra-verhoren: minister Schultz uit stevige kritiek op voorgangers

De parlementaire enquêtecommissie Fyra hield vandaag haar zevende dag van de openbare verhoren over het debacle met de hogesnelheidslijn. Ondervraagd werden directeur Financieringen Wouter Raab van het ministerie van Financiën, voormalig president-commissaris van de NS Wim Meijer en minister van Infrastructuur en Milieu Melanie Schultz. Volkskrantredacteur Sander Heijne woonde de zitting bij.

Minister Melanie Schultz verschijnt voor de parlementaire enquetecommissie Fyra Beeld anp

17:01 uur: Melanie Schultz van Haegen

Minister Melanie Schultz van Haegen uit tijdens haar verhoor door de parlementaire enquêtecommissie Fyra impliciet stevige kritiek op haar voorgangers Roelf de Boer (2002-2003), Karla Peijs (2003-2007) en Camiel Eurlings (2007-2010). 'Als er vanaf 2002 al signalen worden afgegeven door de NS dat de business case die is afgesproken voor de hogesnelheidslijn niet kan worden gehaald', aldus Schultz, 'dan moet je met elkaar aan tafel gaan om het probleem op te lossen.'

Schultz werd binnen veertien dagen na haar aantreden in het eerste kabinet-Rutte geconfronteerd met de problemen van NS-dochter HSA. De NS-dochter had de lijn een jaar eerder in gebruik genomen, maar de opbrengst uit de kaartverkoop was te laag om de torenhoge concessievergoeding aan het ministerie te kunnen voldoen.

De tekorten bij HSA kwamen niet als een verrassing. Al in 2002 meldde de NS geen sluitend ondernemingsplan te kunnen maken voor de lijn zolang het ministerie zou vasthouden aan de overeen gekomen concessievergoeding van 148 miljoen euro per jaar. Mede op instigatie van toenmalig minister Gerrit Zalm van Financiën werd de NS aan het contract gehouden. Zalm meldde de commissie vorige week pas te hebben willen praten over een aanpassing van de concessievergoeding als de treinen zouden rijden.

Minister Melanie Schultz van Infrastructuur en Milieu verschijnt voor de parlementaire enquetecommissie Fyra Beeld anp

Eigen schuld

Volgens Peijs en Eurlings had de NS het vooral aan zichzelf te danken dat de ministers hen niet hielpen. Het spoorbedrijf zou hebben geweigerd volledige inzage in de cijfers van de HSA te geven. Deze lezing wordt bestreden door voormalig NS-topman Bert Meerstadt. Die zei eerder deze week nooit formeel om de cijfers te zijn gevraagd.

Schultz vindt het excuus van haar voorgangers niet sterk. 'Als cijfers er niet zijn kun je er als ministerie ook voor zorgen dat je de cijfers krijgt.' Schultz heeft de problemen met de concessie in 2011 opgelost door de gebruiksvergoeding te verlagen en de concessie te integreren in het hoofdrailnet van de NS.

Het kwaad was toen al geschied. In een uiterste poging het onhaalbare ondernemingsplan sluitend te krijgen, had de NS reeds relatief goedkope, experimentele treinen besteld bij een Italiaanse firma met een bedenkelijk reputatie.

14:01 uur: Wim Meijer

De NS en de overheid zijn ernstig tekort geschoten in de manier waarop het vervoer over de hogesnelheidslijn werd georganiseerd. Daar passen verontschuldigingen bij en moeten lessen uit worden getrokken.

Dit zei voormalig president-commissaris Wim Meijer van de NS tijdens zijn verhoor voor de parlementaire enquêtecommissie Fyra. Meijer noemt het ontbreken van een strakke regie over het hogesnelheidsproject als de belangrijkste oorzaak van het debacle met de Fyra.

De voormalige president-commissaris van de NS staat niet alleen in zijn waarneming. Donderdag deed voormalig minister van Verkeer en Waterstaat Camiel Eurlings, die bij zijn aantreden in 2007 werd geconfronteerd met 'het hoofdpijndossier', al een vergelijkbare uitspraak.

Bij aanvang van het hogesnelheidsproject moesten alle spelers wennen aan hun nieuwe rol, aldus Meijer. De NS en het ministerie van Verkeer en Waterstaat waren van oudsher gewend samen op te trekken. Na de openbare aanbesteding van de hogesnelheidslijn moesten ze zich plots zakelijk tot elkaar leren verhouden, als concessienemer en concessieverlener. Ieder was verantwoordelijk voor zijn eigen domein.

Complicerende factor was de onbekendheid met de techniek. De staat had geen ervaring met de aanleg van hogesnelheidslijnen, de NS had niet eerder een flitstrein geëxploiteerd. De specificaties voor het materieel en het veiligheidssysteem stonden bij aanvang van het project niet vast. Uiteindelijk kwamen de staat en de NS in een situatie terecht waarin niemand nog het overzicht had en er bijna tien jaar lang geen gedeelde verantwoordelijkheid werd gevoeld voor het slagen van het project.

De uitkomst is bekend. NS en ministerie investeerden bij 11 miljard in de aanleg van een hogesnelheidslijn, zonder het beoogde vervoer te realiseren.

Wouter Raab bij openbare verhoren van de parlementaire enquetecommissie Beeld anp

11:02: Wouter Raab

Het ministerie van Financiën wilde niet dat de NS dochteronderneming HSA, belast met de exploitatie van de hogesnelheidslijn, met een kapitaalinjectie voor een faillissement zou behoeden. Het standpunt van de aandeelhouder van het staatsspoorbedrijf stond in 2008 daarmee haaks op de wens van het ministerie van Verkeer van Waterstaat.

Dit blijkt uit het verhoor van directeur Financieringen Wouter Raab van het ministerie van Financiën door de parlementaire enquêtecommissie Fyra. De HSA kwam in 2008 in acute betalingsproblemen nadat de Italiaanse treinenbouwer AnsaldoBreda vertraging had opgelopen bij de levering van de treinen. Zonder treinen had HSA geen inkomsten, terwijl het bedrijf contractueel wel verplicht was jaarlijks 148 miljoen euro te betalen aan het ministerie van Verkeer en Waterstaat voor het exclusieve gebruiksrecht van de lijn.

Maar zelfs met treinen zou HSA nooit in staat zijn de torenhoge gebruiksvergoeding te betalen. Moederbedrijf NS had in 2001 bewust te hoog geboden op de concessie voor de lijn om concurrenten buiten de deur te houden. De HSA had het geld nooit kunnen terugverdienen.

Moederbedrijf de NS bulkte daarentegen van het geld. De NS overwoog in 2008 onder meer een bod van 300 tot 400 miljoen euro uit te brengen om Arriva Duitsland over te nemen. Daarnaast was het bedrijf in gesprek over de uitkering van een superdividend van 1,4 miljard euro aan de staat. Het ministerie van Financiën was van mening dat de NS teveel vet op de botten had.

VLNR: Commissieleden Ton Elias (VVD), Mei Li Vos (Pvda), Madeleine van Toorenburg (CDA), Vera Bergkamp (D66) en Henk van Gerven (SP) voorafgaand aan de openbare verhoren van de parlementaire enquetecommissie Fyra Beeld anp

Wel uitgaven, geen inkomsten

Toch was datzelfde ministerie fel tegen een kapitaalinjectie van de NS aan HSA. 'Met bijstorten redde je het niet', motiveert Raab het standpunt van het ministerie. 'Het probleem van een slechte businesscase is dat er geen inkomsten staan tegenover de uitgaven. Als je verlies gaat financieren verbrand je geld. Dat is tegen het belang van de belastingbetaler en de reiziger is er evenmin mee geholpen.'

Daarnaast vermoedde Financiën problemen met Brussel. De kapitaalinjectie door de NS zou kunnen worden opgevat als ongeoorloofde staatssteun. Zeker is het niet. 'We hebben dit destijds niet laten uitzoeken, omdat het niet aan de orde was.'

Het ministerie van Verkeer en Waterstaat heeft de HSA in 2008 uiteindelijk gered door het bedrijf uitstel van betaling te verlenen. Zolang het bedrijf niet over treinen beschikte, hoefde het de concessievergoeding niet te betalen. Eveneens beloofde het ministerie in te grijpen als zou blijken dat HSA de vergoeding na de levering van de treinen alsnog niet zou kunnen opbrengen. De NS keerde een jaar later een superdividend van 1,4 miljard euro uit aan de staat.

Volgens voormalig NS-topman Aad Veenman was de uitkering van het superdividend onderdeel van een afspraak met het Rijk over het reddingsplan voor HSA. Raab, en toenmalig verkeersminister Eurlings, zeggen niets te weten van een dergelijke overeenkomst. Raab: 'Het blijkt in ieder geval niet uit de stukken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden