Fyra-verhoren: Commissarissen NS verhoogden bod met 28 miljoen

De parlementaire enquêtecommissie Fyra is vanmorgen begonnen met de tweede dag van de openbare verhoren over het debacle met de hogesnelheidslijn. Volkskrantredacteur Sander Heijne woont de zitting bij en doet gedurende de dag verslag.

Jan Timmer (president-commissaris van NS van 1996 tot en met 2001) tijdens de openbare verhoren van de parlementaire enquêtecommissie Fyra. Beeld anp

18.22 uur: '178 miljoen was een reëel bod'

De raad van commissarissen van NS had het bod op de hogesnelheidslijn verhoogd tot 178 miljoen euro per jaar om er zeker van te zijn dat de spoorwegen het vervoer binnenhaalden. De rekenmeesters van de NS waren uitgegaan van 150 miljoen, maar de commissarissen deden er 28 miljoen bij.

'Het was een reëel bod', zei oud-Philipstopman Jan Timmer. 'Het bod was bedoeld om een punt te zetten achter een volstrekt idiote exercitie', zei hij over de openbare aanbesteding, waar hij tegen was. Het bedrag van de extra 28 miljoen noemde hij 'een slag in de lucht', net zoals het hele bod een slag in de lucht was omdat de veronderstellingen waarop het gebaseerd was, voortdurend konden veranderen. Hij zei zich er enorm aan te ergeren dat het hoge bod als hoofdprobleem van het dossier wordt gezien. 'Dat is onzin.'

Timmer zei er spijt van te hebben dat de NS aan de aanbesteding heeft meegedaan toen die door het kabinet was doorgedrukt. 'Dat is een ernstige fout die ik mezelf aanreken. Als we niet mee hadden gedaan, waren de zaken heel anders gelopen.'

De voorzitter van de raad van commissarissen zei er zeker van te zijn dat het bedrag waarmee NS de opdracht binnensleepte later wel omlaag zou gaan. Maar het ministerie wilde later niet meewerken aan lagere tarieven op de Fyra en een lagere afdrage van de NS aan de overheid.

Timmer trad op oudejaarsdag 2001 af als president-commissaris toen hij van verkeersminister Tineke Netelenbos te horen kreeg dat NS-directeur Hans Huisinga weg moest omdat te weinig treinen op tijd reden. 'Ik wenste dat bevel niet uit te voeren. Dat was niet in overeenstemming met mijn geweten.' Vervolgens stapten alle NS-commissarissen op.

Commissarissen dwongen NS tot hoger bod

De parlementaire enquêtecommissie Fyra is maandag begonnen met de openbare verhoren over het debacle met de hogesnelheidslijn. Volkskrantredacteur Sander Heijne woonde de zitting bij en deed gedurende de dag verslag. Lees het hier terug: hoe de NS veel te veel geld bood voor de HSL-concessie en daarom op zoek moest naar een goedkope trein.

Jan Timmer Beeld anp

17.11 uur: 'Offer you can't refuse'

De abrupte afwijzing van een eerste voorstel van de NS voor het vervoer op de hogesnelheidslijn was 'een eerste kardinale fout'. Over dat voorstel was meer overleg nodig geweest: het was voor de reizigers het beste plan. Dat zei oud-Philips-topman Jan Timmer vandaag tegen de enquêtecommissie.

Het NS-plan haalde het niet, omdat het veel verder ging dan wat het ministerie van Verkeer en Waterstaat had gevraagd. Zo zou het alleen om binnenlands vervoer moeten gaan, maar kwam de NS ook met voorstellen voor treinvervoer over de grens. Maar volgens Timmer maakten de spoorwegen zich niet schuldig aan 'burgerlijke ongehoorzaamheid': op het ministerie wisten ze ervan. Maar het viel vooral verkeerd bij minister Tineke Netelenbos. Timmer erkende dat NS-topman Rob den Besten het plan niet zo handig had gepresenteerd door het een 'offer you can't refuse' te noemen. 'Dat was een slip of the tongue.'

Timmer is er tot op de dag van vandaag niet blij mee dat het bod sneuvelde op wat hij een procedurefout noemde. 'Wij dachten dat we niet leefden in een land van Befehl ist Befehl, maar in die sfeer werd het wel afgehandeld. Dat was weinig elegant.'

Vervolgens kreeg de NS nog een kans, samen met Schiphol en de KLM, in wat de Oranjecombinatie werd genoemd. Timmer noemde dit 'een voornemen van een bod' omdat er formeel geen bod gedaan mocht worden, aangezien er ook al plannen waren voor een openbare aanbesteding.

Netelenbos wist binnen de ministerraad de handen niet op elkaar te krijgen voor de Oranjecombinatie. In het kabinet bestond een voorkeur voor openbare aanbesteding. Minister-president Wim Kok besloot dat aan die koers werd vastgehouden. 'Ik heb dat als een puur politiek besluit ervaren', zei Timmer. 'Ik kan er geen zakelijke interpretatie aan geven.' Volgens hem zou met de Oranjecombinatie de hogesnelheidslijn wel een succes zijn geworden.

De onthutsende route naar het Fyra-debacle

Zaterdag stond er in de Volkskrant een reconstructie over het Fyra-debacle, inclusief een vooruitblik op de openbare verhoren. Wat weten we al, en op welke vragen moet de enquête nog antwoord geven?

15.54 uur: Timmer vierkant tegen aanbesteding op spoor

Nederland is een te klein land om meerdere treinvervoerders te laten rijden. Meerdere bedrijven op één spoor is 'volstrekt onpraktisch en onrealistisch'. Het doordrukken van privatisering op het spoor is de hoofdreden van de ellende met de Fyra.

Dat zei oud-Philips-topman Jan Timmer, voorzitter van de raad van commissarissen bij de NS (1996-2001), tegen de parlementaire enquêtecommissie.

14.09 uur: 'NS deed idioot bod'

NS-topman Hans Huisinga liet het ministerie van Verkeer en Waterstaat al voor de aanbesteding weten de concessie voor de hogesnelheidslijn tegen iedere prijs te willen bemachtigen. 'Als de staat 200 miljoen vraagt, bieden we 200 miljoen', zou Huisinga hebben gezegd. 'We zijn toch een staatsbedrijf'.

Dit blijkt uit het verhoor met voormalig projectdirecteur HSL-Zuid Wim Korf voor de parlementaire enquêtecommissie Fyra. De topambtenaar van het ministerie van Verkeer en Waterstaat ging er naar eigen zeggen vanuit dat Huisinga de opmerking 'schertsend' had bedoeld. Hij was stomverbaasd toen tijdens de aanbestedingsprocedure bleek dat de NS 178 miljoen bood voor het exclusieve gebruiksrecht van de flitslijn, waar het ministerie op 100 miljoen rekende.

Eerder op de dag verklaarde een adviseur van het ministerie dat vanaf het begin duidelijk was dat het bod van de NS zowel financieel als kwalitatief onrealistisch was. Het was voor Korf geen reden om het bod van de NS niet ontvankelijk te verklaren. 'Je gaat ook niet tegen KLM zeggen dat ze Boeings moeten kopen', aldus Korf. 'We probeerden de NS te zien als een bedrijf in ontwikkeling, met zo min mogelijk overheidsinterventie.'

Korf antwoord geprikkeld op de suggestie dat het ministerie het bod, vanwege de onrealistische businesscase die erachter schuil ging, had moeten afwijzen. 'De NS heeft gewoon idioot geboden. Ze hebben nooit aangegeven dat hun business case niet reëel was. Ik vind niet dat je dit de overheid kunt verwijten. De NS wordt altijd weggezet als het slachtoffertje van dit soort processen, maar ik vind van niet. De NS moet nu echt eens worden aangepakt. Het is een staatsonderneming, wat is dit voor gekkigheid.'

Wim Korf, projectdirecteur HSL-Zuid van het ministerie van Verkeer en Waterstaat van 1995 tot en met 2001), legt de eed af. Beeld anp

10.44 uur: 'Onrealistisch bedrag'

Extern Spooradviseur Kees van Krieken waarschuwde de top van het ministerie van Verkeer en Waterstaat al tijdens de aanbesteding van de hogesnelheidslijn in 2001 voor de risico's van het bod van de NS. Van Krieken achtte de ramingen voor het aantal reizigers door de NS onrealistisch en voorzag een faillissement van NS-dochter HSA in 2011 als de reizigersaantallen inderdaad tegen zouden blijken te vallen.

Dit zei Van Krieken tijdens zijn verhoor voor de parlementaire enquêtecommissie Fyra. Zijn advies was bekend op de top van het ministerie, maar is genegeerd. Achteraf heeft de adviseur gelijk gekregen. Al in 2005 was duidelijk dat de NS de beloofde reizigersaantallen nooit kon realiseren. Uiteindelijk heeft minister Schultz van Verkeer de NS-dochter in 2011 met een noodgreep moeten redden van de ondergang.

De adviseur achtte de in het bod van 2001 door de NS beloofde reistijden eveneens onrealistisch. Het ministerie schreef een maximale reisduur van 93 minuten voor tussen Amsterdam en Brussel. De NS stelde in het bod de reisduur te kunnen halen met treinen met een maximum snelheid van 220 kilometer per uur. Van Krieken noemde de cijfers van de NS destijds in een memo 'een leugen'.

Volgens de berekeningen van Van Krieken zou de NS met treinen met een topsnelheid van 220 kilometer per uur 100 tot 101 minuten nodig hebben om Amsterdam en Brussel met elkaar te verbinden. De adviseur rapporteerde dit ook aan de top van het ministerie. Hoewel het bod van de NS hiermee niet voldeed aan de eisen, is het toch ontvankelijk verklaard.

Feitenonderzoek
De commissie heeft eerst feitenonderzoek gedaan en achter gesloten deuren gesproken met ruim tachtig mensen die betrokken zijn geweest bij de snelle trein. De openbare verhoren zijn met de hoofdrolspelers, onder wie enkele oud-ministers.

Een parlementaire enquête is het zwaarste onderzoeksinstrument van het parlement om de waarheid over iets boven tafel te krijgen. Genodigden zijn verplicht te verschijnen en moeten een eed afleggen. De verhoren gaan vier weken duren.

Kees Krieken, extern adviseur van het ministerie van Verkeer en Waterstaat van 2001 tot en met 2007, bij het Fyra-verhoor. Beeld anp
De eerste afgedankte Fyra-hogesnelheidstrein. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden