Fyra-verhoren: Commissarissen dwongen NS tot hoger bod

De parlementaire enquêtecommissie Fyra is vanmorgen begonnen met de openbare verhoren over het debacle met de hogesnelheidslijn. Volkskrantredacteur Sander Heijne woonde de zitting bij en deed gedurende de dag verslag. Lees het hieronder terug: hoe de NS veel te veel geld bood voor de HSL-concessie en daarom op zoek moest naar een goedkope trein.

Maarten Spaargaren bij het Fyra-verhoor. Beeld anp

17.05 uur: 'Bod voor HSL maximaal opgerekt'

Het aanbestedingsteam van de NS heeft het bod op de concessie voor de hoge snelheidslijn in 2001 op last van de eigen Raad van Commissarissen maximaal opgerekt. Het uiteindelijke bod op het gebruiksrecht voor de lijn van 178 miljoen zadelde NS-dochter HSA, belast met de exploitatie van de hogesnelheidslijn op met een 'heel uitdagende businesscase'.

Dit zegt rekenmeester Maarten Spaargaren, die in 2001 leiding gaf aan het biedingsteam van de NS tegen de parlementaire enquêtecommissie Fyra. Eerder op de dag stelde voormalig topambtenaar van Verkeer en Waterstaat Ralph Pans verbaasd te zijn geweest over de hoogte van het bod. Het ministerie had de waarde van de lijn zelf getaxeerd op 100 miljoen euro per jaar.

Het aanbestedingsteam van de NS wilde aanvankelijk zelf 125 miljoen euro bieden. Om het door de commissarissen gevraagde hogere bod te rechtvaardigen, zijn de rekenmeesters van de NS in het bod uitgegaan van de meest gunstige scenario's voor de reizigersgroei. Het bod bracht grote risico's met zich mee; vanwege de hoge concessievergoeding zouden de vaste lasten voor het gebruik van de hoge snelheidslijn torenhoog zijn.

Spaargaren stelt het ministerie van Verkeer en Waterstaat deels verantwoordelijk voor de hoogte van het bod. Bij de aanbesteding vielen 152 punten te verdienen, waarvan er 142 puur op basis van de hoogte van het bod konden worden behaald. De NS wilde de concessie per se binnenhalen en kon daarom volgens Spaargaren niet anders dan het bod maximaal op te rekken.

Spaargaren vooraf aan zijn verhoor. Beeld anp

14.50: 'Bar en boos'

HSL-Zuid-exploitant HSA wist van de problemen met de Fyra, maar heeft de gevolgen onderschat. Daarvoor heeft reizigersvereniging Rover eind 2012 gewaarschuwd, vlak voordat de Fyra ging rijden. Maar de druk om toch met de Fyra te beginnen, was te groot. Dat zei voorzitter Arriën Kruyt van Rover vandaag tegen de parlementaire enquêtecommissie.

Kruyt noemde het onverstandig om met de Fyra te gaan rijden, ook omdat er niet voor een snel alternatief was gezorgd. Ook hadden de risico's bekend kunnen zijn omdat in Denemarken al problemen waren met treinen van de Italiaanse Fyra-producent AnsaldoBreda.

Kruyt zei ook al vroeg te hebben gewaarschuwd voor hoge tarieven. Omdat de Fyra met een eigen prijs van het treinkaartje niet aansluit op de tarieven van de NS en het Belgische spoorbedrijf NMBS zou de reiziger duur uit zijn. Daarmee zou de reiziger nooit verleid kunnen worden voor de trein te kiezen in plaats van de auto of het vliegtuig.

Tot vlak voor de Fyra ging rijden bleven volgens Kruyt de tarieven onduidelijk. Hij noemde het 'bar en boos' dat er geen rekening was gehouden met abonnementhouders. De NS zou te veel mikken op de bovenkant van de markt, terwijl het beter zou zijn ook te kijken naar reizigers die minder geld over hebben voor een snelle verbinding. 'Aan de onderkant valt ook veel te verdienen.'

Kruyt hekelde ook de afstandelijke houding en het gebrek aan spoorkennis op het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Pas de afgelopen tijd is dit weer verbeterd. Ralph Pans, de hoogste ambtenaar op het ministerie (1998-2002) erkende tegenover de enquêtecommissie dat binnen Verkeer en Waterstaat 'niet heel veel gedetailleerde kennis' over het spoor aanwezig was. Daarom haalde hij een van de topmensen van de NS naar zijn ministerie.

Beeld anp
Arrien Kruyt, voorzitter van reizigersvereniging Rover na afloop van zijn verhoor door de parlementaire enquêtecommissie Fyra Beeld anp

12:36 uur: 'Brief verscheurd'

Voormalig verkeersminister Tineke Netelenbos schreef premier Kok in 2000 een handgeschreven brief in een uiterste poging hem ervan te overtuigen af te zien van de voorgenomen openbare aanbesteding van de hogesnelheidslijn. Hoewel de landsadvocaat geen juridische problemen met Brussel, of andere vervoerders voorzag, durfde Kok het niet aan. In het bijzijn van Netelenbos verscheurde Kok haar brief.

Dit zegt voormalig secretaris-generaal van het ministerie van Verkeer en Waterstaat Ralph Pans tegen de parlementaire enquetecommissie Fyra. Netelenbos vreesde voor de risico's van een aanbesteding en beschikte bovendien over een aantrekkelijk voorstel van de NS, de KLM en Schiphol - de zogeheten Oranje Coalitie - om de flitslijn gezamenlijk te exploiteren. Maar het kabinet wilde er niet aan.

Opmerkelijk genoeg maakten niet alleen de bij het dossier betrokken ministers van Financiën en Economische Zaken in het kabinet bezwaar tegen een onderhandse gunning aan de Oranje Coalitie. Ook minister Brinkhorst van Landbouw (D66) ijverde binnen het kabinet hartstochtelijk voor een openbare aanbesteding. Hij zou hebben gevreesd voor de reputatie van Nederland in de Brussel.

Beeld anp
De voorzitter van reizigersvereniging Rover, Arriën Kruyt (voor) tijdens de openbare verhoren van de parlementaire enquêtecommissie Fyra. Beeld anp

10.57 uur: 'Volslagen naïef'

'Het was volslagen naïef te denken dat de investeringen in de aanleg van de hogesnelheidslijn terugverdiend konden worden uit de opbrengsten van vervoersconcessie.' Dit zei voorzitter Arriën Kruyt van reizigersvereniging Rover vandaag voor de parlementaire enquêtecommissie Fyra. 'Net als bij de aanleg van kanalen en snelwegen leg je spoorlijnen aan om de infrastructuur van je land te verbeteren, niet om er geld aan te verdienen.'

De politieke wens om door de introductie van marktwerking om de peperdure flitslijn van Schiphol naar België een deel van de in de lijn geïnvesteerde miljarden terug te verdienen, is volgens hem een voorname oorzaak van de latere problemen met de Fyra.

Kruyt is de eerste van veertig getuigen die de komende vier weken gehoord zullen worden door de enquêtecommissie onder leiding van CDA-kamerlid Madeleine van Toorenburg. Kruyt werd vooral bevraagd op de gevolgen voor de reiziger van de lijn, maar beschikt over te weinig kennis van binnenuit om nieuw licht op de problemen met de Fyra te laten schijnen.

Vanuit reizigersoptiek kan de miljardeninvestering in de hogesnelheidslijn volgens Kruyt nog altijd renderen, nu het kabinet de lijn heeft geïntegreerd in het hoofdrailnet van de NS. Het tracé verkort de reis van Schiphol naar Rotterdam en Breda aanzienlijk. Zeker als de NS de Intercity Direct van Amsterdam naar Breda zou laten doorrijden naar Eindhoven, voorziet Kruyt een forse stijging van de reizigersaantallen op de lijn.

Arriën Kruyt, voorzitter van reizigersvereniging Rover, tijdens de openbare verhoren van de parlementaire enquêtecommissie Fyra. Beeld anp
Arriën Kruyt. Beeld anp

10.32 uur: Aanbesteding

Met de eerste openbare verhoren vandaag, richt de commissie zich deze week op de aanbesteding van de vervoersconcessie voor de HSL-Zuid. Daarnaast wordt gekeken naar de rol van de Tweede Kamer en de aanbesteding van de Fyra.

Op deze eerste dag worden verder nog Ralph Pans (secretaris-generaal van het ministerie van Verkeer en Waterstaat van 1998 tot en met 2002) en Maarten Spaargaren (directeur bedrijfs- en productontwikkeling NS van 2001 tot en met 2008) onder ede gehoord. In totaal worden tot en met 12 juni ongeveer veertig mensen in het openbaar gehoord.

10.02 uur: Langlopend getouwtrek

Hoewel de geplaagde hogesnelheidslijn Fyra al meer dan twee jaar niet meer door Nederland rijdt, is het nog altijd een voortslepend drama waar geen eind aan lijkt te komen met veel technische problemen en gebakkelei over aansprakelijkheid.

De V250-trein van de Italiaanse bouwer AnsaldoBreda was de grote belofte op het spoor. Treinreizigers zouden vanaf december 2012 binnen no time van Amsterdam naar Brussel kunnen reizen. Maar de Nederlandse en Belgische spoorwegen kwamen bedrogen uit: de treinen hadden meteen last van vertragingen en uitval vanwege grote technische mankementen. Zo waren er continu softwareproblemen en was de trein 's winters niet opgewassen tegen het ijs op de rails. Niet veel later besloot zowel België als Nederland de 'onvoldoende betrouwbare' Fyra definitief van het spoor te halen.

Een langlopend getouwtrek over wie verantwoordelijk is voor het drama volgde. De zestien Fyra's stonden verspreid over Amsterdam stil en een nieuwe bestelling treinen werd geannuleerd. De NS stelde de Italiaanse fabrikant verantwoordelijk. Die wilde echter niks weten van de kritiek. Staatssecretaris Wilma Mansveld (Spoor) moest ondertussen meerdere keren tekst en uitleg geven over het debacle.

Uiteindelijk gingen de treinen terug naar de fabriek in Italië en kreeg de NS 125 miljoen euro terug, zodat het verlies flink werd beperkt tot een waardeverlies van 88 miljoen euro.

De onthutsende route naar het Fyra-debacle

Zaterdag stond er in de Volkskrant een reconstructie over het Fyra-debacle, inclusief een vooruitblik op de openbare verhoren. Wat weten we al, en op welke vragen moet de enquête nog antwoord geven?

Luchtfoto van Fyra-treinstellen op een rangeerterrein in Watergraafsmeer. Beeld anp

9.51 uur: Parlementaire enquête

De parlementaire enquête rond het Fyra-debacle die vandaag start met de openbare verhoren, moet meer opheldering geven over het aanbestedingsproject, het afgeven van vergunningen, de besluitvorming en de rol van de overheid.

De commissie heeft eerst feitenonderzoek gedaan en achter gesloten deuren gesproken met ruim tachtig mensen die betrokken zijn geweest bij de snelle trein. Vanaf vandaag volgen de openbare verhoren met de hoofdrolspelers, onder wie enkele oud-ministers.

Een parlementaire enquête is het zwaarste onderzoeksinstrument van het parlement om de waarheid over iets boven tafel te krijgen. Genodigden zijn verplicht te verschijnen en moeten een eed afleggen. De verhoren gaan vier weken duren.

Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden