'Fusiedrift r.k. kerk nekt vitale parochie'

De rooms-katholieke en de protestantse kerk moeten door financiële problemen kerken sluiten en parochies samenvoegen. In de r.k. kerk wordt geklaagd dat de bisdommen wel heel drastisch te werk gaan.

VAN ONZE VERSLAGGEVER PETER DE GRAAF

DEN BOSCH / UTRECHT - In de katholieke kerk groeit de weerstand tegen de samenvoeging van parochies en de sluiting van kerken. De Nederlandse bisschoppen gaan veel te voortvarend te werk en zouden bij de reorganisatie 'zelfs de richtlijnen van het Vaticaan overtreden', zeggen kritische katholieken.

Volgens die richtlijnen, onlangs nog eens onderstreept in een brief van de Congregatie voor de Clerus, kunnen kerken alleen in het uiterste geval en na onderzoek van alternatieve financieringsbronnen worden gesloten. Dat gebeurt in de Nederlandse kerkprovincie vaak niet, meent Ad de Groot, voorzitter van Bezield Verband Utrecht, een club van kritische katholieken die zich inzet voor behoud van lokale geloofsgemeenschappen.

Als gevolg van financiële problemen, veroorzaakt door ontkerkelijking, zijn de afgelopen jaren al honderden kerken 'aan de eredienst onttrokken'. Volgens statistieken van onderzoeksinstituut Kaski in Nijmegen waren er in 2003 nog 1.782 katholieke kerken in gebruik, in 2010 waren dat er 1.644, 138 minder. Het aantal parochies nam in die periode af van 1.525 tot 1.139, een min van 386.

De Groot: 'Ik ken een reeks voorbeelden waarbij lokale geloofsgemeenschappen allerlei alternatieven hebben aangedragen om een kerksluiting te voorkomen, zoals het opzetten van financiële acties, de beschikbaarheid van particuliere fondsen en het opkopen van een kerkgebouw door één van de parochianen. Maar ze zijn zonder discussie terzijde gelegd door de bisschop of het parochiebestuur. Ondanks de alternatieven werd het besluit tot sluiting van de kerk en opheffing van de parochie gewoon doorgedrukt.'

Stroomversnelling

Het proces van inkrimping is de laatste drie jaar in een stroomversnelling geraakt. In alle zeven bisdommen worden reorganisaties doorgevoerd. Zo wordt alleen al in het bisdom Den Bosch het aantal parochies verminderd van 230 tot 50 (in 2015). Hoeveel kerken bij dat ingrijpende fusieproces worden gesloten, is nog onbekend. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed maakte in 2011 de inschatting dat 'de komende tien jaar 400 à 500 katholieke kerken zullen vrijkomen'.

In veel parochies is verzet tegen het fusieproces. De critici voelen zich gesteund door een brief die de Congregatie voor de Clerus, onderdeel van het bestuursapparaat van de paus, op 30 april schreef over 'samenvoeging van parochies en sluiting van kerken'. Het document, geschreven op verzoek van de Amerikaanse bisschoppen, kan gelden als een handvat bij de huidige reorganisatiegolf in veel katholieke kerkprovincies.

Volgens de Congregatie voor de Clerus moet de ingrijpende maatregel om een parochie op te heffen (en te laten opgaan in een groter verband) specifiek voortvloeien uit financiële of andere problemen bij deze parochie. 'Algemene of diocesane motivaties vormen op zichzelf geen legitieme rechtvaardiging voor de aanpassing van een specifieke parochie', aldus de congregatie.

Volgens vooruitstrevende katholieken gebruiken de Nederlandse bisschoppen in veel gevallen juist wel 'algemene argumenten' om een fusie van parochies en sluiting van kerken af te dwingen. De Groot: 'Op de geografische kaart worden 8 tot soms wel 24 geloofsgemeenschappen samengevoegd tot één parochie met een eucharistisch centrum. Met één pennestreek worden bloeiende geloofsgemeenschappen om zeep geholpen. Dat gebeurt per decreet, van bovenaf, zonder overleg met de betrokken gemeenschap. Daarom ontstaat er op veel plekken zo veel verontwaardiging en verzet. Parochianen krijgen vaak het gevoel dat hun gemeenschap of kerkgebouw wordt opgeofferd aan het belang van de totale fusieparochie of het bisdom.'

In de brief worden ook zeven argumenten opgesomd die volgens het Vaticaan geen legitieme reden vormen om een kerk te sluiten, waaronder een afnemend aantal parochianen, een plan tot vermindering van het aantal kerken in de fusieparochie of de wens om de eenheid van de parochie te versterken. Volgens Bezield Verband Utrecht gebruiken de Nederlandse bisschoppen deze argumenten veelvuldig om de reorganisatie te rechtvaardigen.

Vaticaan

De kritische katholieken zien het document als belangrijke steun in de rug om in Rome succesvol bezwaar aan te tekenen tegen gedwongen parochiefusies en kerksluitingen. Ze verwijzen ook naar de dertien parochies in het aartsbisdom Cleveland in de Amerikaanse staat Ohio, die met succes de sluiting van hun parochiekerken aanvochten. Het Vaticaan stelde hen vorig jaar in het gelijk en verordonneerde de heropening van de kerken.

Volgens De Groot gebruiken de bisschoppen de reorganisaties ook om kritische parochies en vooruitstrevende pastoors de mond te snoeren. Zo kunnen zij makkelijker bewerkstelligen dat in het eucharistisch centrum de bisschoppelijke richtlijnen voor het vieren van de heilige mis wel worden nagevolgd. 'Wij zijn niet per se tegen fusies of kerksluitingen', aldus De Groot. 'Maar we hebben wel fundamentele bezwaren tegen hoe het nu gaat: de massale parochiefusies, de strakke orthodoxe richtlijnen, het zonder aanzien des persoons massaal sluiten van kerken en het daarmee opheffen van vitale lokale geloofsgemeenschappen.'

De r.k. kerk ontkent dat richtlijnen van het Vaticaan worden overtreden. 'De Nederlandse bisdommen voeren ieder een verschillend beleid. Maar zij passen daarbij dezelfde richtlijnen toe als die die worden vermeld in de brief van de Congregatie voor de Clerus', zegt Daphne van Roosendaal, woordvoerder van de Nederlandse bisschoppenconferentie. Zij ontkent dat 'ideologische redenen' bij de reorganisatie een rol spelen.

Het bisdom Den Bosch noemt de parochiefusies noodzakelijk als reactie op 'het afnemen van middelen, het tekort aan priesters, het ouder worden van vrijwilligers en een nog weinig vitale groep regelmatige kerkgangers'. Directeur-econoom Peter Broeders: 'De beleidsnota waarmee in 2008 de parochiefusies zijn aangekondigd, is op een zodanig zorgvuldige wijze tot stand gekomen, dat het wel duidelijk is dat het bisdom van 's-Hertogenbosch geen richtlijnen van het Vaticaan overtreedt.'

Hij begrijpt dat de reorganisatie soms heftige emoties oproept, omdat mensen 'hun eigen vertrouwde sfeer' en 'hun eigen vertrouwde kerk' kwijtraken. Hij ziet bezwaarprocedures in Rome 'met vertrouwen tegemoet'. Broeders ontkent eveneens dat de reorganisatie mede wordt gebruikt om de liturgische teugels aan te halen: 'Van die nieuwe parochies wordt natuurlijk wel verwacht dat deze rooms-katholiek zijn en dat ze de liturgie van de wereldkerk vieren, maar dat is geen principieel verschil met de situatie van vóór deze fusies.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden