Fusie zou imperium Rockefeller weer gedeeltelijk herstellen 'Trend kenmerkt eindfase industrie'

De mogelijke overname van Mobil door Exxon voegt twee belangrijke bedrijfsonderdelen van het vroegere oppermachtige Standard Oil Trust van John D....

Van onze verslaggever

Harry van Gelder

AMSTERDAM

Standard Oil werd in 1911 op last van de toenmalige Amerikaanse autoriteiten ontbonden in 34 oliemaatschappijen. Exxon begon als Standard Oil of New Jersey en Mobil heette oorspronkelijk Standard Oil of New York and Vacuum Oil.

Eind negentiende eeuw was een fase van grote innovaties in Amerika. Steden en spoorwegen ontstonden. Vrijwel alle handel werd gedomineerd door zogenoemde 'trusts'. Deze legale combinaties van bedrijven waren er op uit concurrentie tegen te gaan. Naarmate hun macht groeide, namen hun invloed en eisen toe.

Verreweg de belangrijkste trust was de Standard Oil Trust van John D. Rockeffeller. Hij schuwde geen enkele methode om een monopolie op de oliemarkt te veroveren. Met spoorwegmaatschappijnen ging hij illegale regelingen aan die concurrenten weerden. Bedrijven waarmee hij contracten afsloot moesten plechtig beloven dat ze over de transacties niets naar buiten brachten. 'Silence is golden', was zijn motto.

Het legde hem geen windeieren. Standard Oil groeide als kool en had rond de vorige eeuwisseling 80 procent van de Amerikaanse markt in handen.

De macht en invloed van het bedrijf alarmeerde de Amerikaanse Federale autoriteiten, die al vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw probeerden het monopolie te breken. In 1911 lukte dat uiteindelijk. Standard Oil werd verplicht zich op te splitsen. 'Of dat toen nog nodig was betwijfelen sommigen', zegt H.W. De Jong, emeritus-hoogleraar Industriële Organisatie. 'Door de ontdekking van olievelden in Texas en Indonesië ontstonden er al allerlei andere oliemaatschappijen.'

Hoe het ook zij, de federale druk op Standard Oil bleek een zegen voor één van de Nederlandse bedrijven, de Koninklijke Nederlandse Petroleum Maatschappij, voorloper van Koninklijke Shell.

Standard Oil zag eind negentiende eeuw in dat de strijd tegen de kartelautoriteiten niet kon worden gewonnen. Het bedrijf besloot daarop de rest van de wereld te monopoliseren. 'Het is een dubbeltje op zijn kant geweest of Standard Oil had de 'Koninklijke' overgenomen', zegt De Jong.

De Nederlandse petroleummaatschappij had in die tijd een oliebron op Sumatra ontdekt, waardoor Standard Oil interesse in het bedrijf kreeg. Er vonden gesprekken over een overname plaats. Maar de top van de Koninklijke, die aanvankelijk wel trek leek te hebben in het lucratieve bod, weigerde. Toen de bron op Sumatra droogviel, en de aandelen van de 'Koninklijke' kelderden, probeerde Standard Oil het opnieuw. Dit keer vijandig. Maar volgens De Jong, aarzelden de Amerikanen iets te lang. Door preferente aandelen uit te geven, wierp het Nederlandse bedrijf een beschermingscontructie op. 'De eerste in de geschiedenis.'

Nadat de Amerikaanse oliegigant was geweerd ging het berg opwaarts met het Nederlandse concern. Toen in 1907 werd gefuseerd met de Britse Shell Transport en Trading company werd het fundament gelegd voor een enorme expansie. Voor de Tweede Wereldoorlog was 'Shell' Standard Oil al voorbij gestreefd als 's werelds grootste oliemaatschappij. In de oorlog wisselden de bedrijven stuivertje, maar daarna steeg Shell weer uit boven de toenmalige Standard Oil of New Jersey, het latere Exxon. Door de overname van Mobil wordt Exxon weer nummer één.

'De huidige situatie is echter heel anders dan in de beginperiode', zegt De Jong.

'We zitten nu in de eindfase van de oliemarkt. In zo'n fase zie je altijd twee verschijnselen: bedrijven gaan samenwerken en diversificeren.'

Deze fusies zijn defensief, gericht op lijfsbehoud. Maar dat hoeft niet negatief te zijn. Door het opvoeren van de markt kun je betere marges en rendement bereiken.'

In deze fase gaan bedrijven op zoek naar nieuwe producten. Shell zoekt het nu bijvoorbeeld in zonnecellen. DSM stapte in het verleden uit de kolen en in de chemie. 'Bedrijven zijn bezig met het manoevreren op de markt. Ze zoeken naar een juiste positie. Dat is een strategisch, geen speculatief spel. Jammer is dat mensen daardoor soms in de verdrukking komen. Dat is het vervelende van dit gedoe.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden