Fuseren succesvol recept om te bezuinigen

Een nieuw kabinet zal trachten de kosten van het ambtenarenapparaat te verminderen. Welke lessen zijn er te trekken uit de aanpak van toezichthouders om de kosten te beheersen?...

Van onze verslaggever

Fuseren
Het onderwijs en de zorg hebben veel kritiek geleverd op de fusiegolf in hun sectoren. Een fusie kan immers een duur waterhoofd van managementlagen creëren en tot minder greep op de werkvloer leiden. Onder toezichthouders is fusie de laatste jaren echter een succesvol recept gebleken om de kosten beheersbaar te houden. Zo ging De Nederlandsche Bank samen met de Pensioen- en Ve rzekeringskamer en incorporeerde de Nieuwe Voedsel en Warenautoriteit ook de Algemene Inspectiedienst (AID) en de Plantenziektenkundige Dienst (PD). De gefuseerde instellingen zijn goedkoper (minder stafmedewerkers en ondersteunende medewerkers) maar hebben – naar eigen zeggen – geen concessies hoeven doen aan de kwaliteit.

Schrap taken
Het opmerkelijkste voorbeeld van kostenreductie is de ingreep bij de Inspectie van Werk en Inkomen (IWI). In vijf jaar kromp de begroting van deze organisatie met 23 procent en het personeelsbestand kromp nog meer.

Het belangrijkste recept voor deze reductie: minder taken. Door een wetswijziging is de uitbetaling van de bijstand overgeheveld naar de gemeenten. Vroeger moest het IWI de uitbetaling van bijstand controleren. Nu is die controle in handen van de gemeenteraad. Ook enkele andere taken zijn overgedragen aan andere instanties. Zo is de controle van arbeidsveiligheid tegenwoordig een taak van de Arbeidsinspectie.

Het schrappen van taken is alleen een zinvolle bezuinigingsmethode als de kosten niet elders neerslaan. Alleen als een taak echt niet meer hoeft te worden uitgevoerd, levert deze bezuinigingsmethode geld op.

Als een andere overheidsorganisatie de taken overneemt, levert schrappen per saldo weinig op. De verschuiving van toezicht naar gemeentelijk niveau vermindert wel de kosten van het Rijk, maar niet die van de lokale overheden. Of en hoeveel de toezichtskosten van gemeenten zijn gewijzigd door de verschuiving, heeft de Volkskrant niet onderzocht.

Beperk nieuw toezicht
Het introduceren van nieuwe taken is logischerwijs de snelste manier om de kosten van toezicht te laten toenemen. Toen de Volkskrant in 2005 de kosten van toezicht al eens onderzocht, bleek dat die in de periode 2000-2004 waren geëxplodeerd. Dat kwam omdat allerlei nieuwe toezichthouders – zoals de Autoriteit Financiële Markten en de Nederlandse Mededingingsautoriteit – werden opgericht of snel in omvang toenamen.

De afgelopen vijf jaar heeft de rijksoverheid veel minder vertrouwen gehad in toezichthouders. Het aantal nieuwe controleurs bleef daardoor beperkt. Alleen de Nederlandse Emissieautoriteit en de Consumentenautoriteit zagen het licht. Door nieuw toezicht te beperken, zijn ook de kosten van alle toezichthouders samen minder hard gestegen.

Of deze methode per saldo gunstig uitvalt, is overigens niet te beoordelen. Als het goed is, levert nieuw toezicht immers ook iets op, zoals een beter functionerende vrije markt of een verhoging van de kwaliteit van publieke en private diensten. Door nieuw toezicht te beperken, blijven de kosten in de hand maar blijft de meerwaarde uit.

Verlaag de begroting
Het is de standaardmethode van het Rijk om te bezuinigen. Vul bij de jaarlijkse begrotingscyclus een lager getal in voor de instantie waar het geld voor is bedoeld. De toezichthouder zelf is dan verantwoordelijk om zijn kosten te reduceren.

In de praktijk valt de opbrengst van deze tactiek altijd tegen. Organisaties slagen er zelden in hun taakstelling te halen en weten vaak tijdens onderhandelingen met de ministeries nog een extra budget binnen te halen. Ook bij de toezichthouders is de afgelopen jaren gepoogd de begroting te reduceren. Maar de kostenontwikkeling – die nog best gematigd is – is toch hoger geweest dan het Rijk had begroot.

Desondanks blijft het verkleinen van de begroting een bruikbare methode. Als er geen restricties aan het budget worden opgelegd, stijgen de kosten veelal nog harder.

Werk op hoofdlijnen
Toezichthouders die alle details willen weten, maken extra kosten. Door zich te concentreren op de hoofdlijnen, kan een toezichthouder goedkoper opereren.

Het IWI is bijvoorbeeld overgestapt op een meer systeemgerichte aanpak. De instantie kijkt niet zozeer naar het werk dat de verschillende organisaties die het controleert uitvoeren, maar naar de manier waarop ze dat werk zelf controleren en analyseren. Als er signalen zijn dat er iets niet deugt aan hun werk, kan de toezichthouder zich altijd nog in de kwestie verdiepen. Deze methode is goedkoper en vergt minder personeel.

Deskundigen bakkeleien wel over de effectiviteit van de controlemethode. Een toezichthouder die meer op afstand opereert, dreigt ook bepaalde signalen te missen. Wellicht gaat goedkoper toezicht daarmee ten koste van de kwaliteit. De kwaliteit van toezicht is echter heel lastig te onderzoeken, vandaar dat er geen eenduidige conclusie hierover valt te trekken.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden