Fukushima: hoe is het vijf jaar na de ramp?

Vijf vragen over de nasleep van de kernramp in Fukushima

Vijf jaar geleden denderde een vloedgolf over de kerncentrale van Fukushima in Japan. De tsunami leidde tot de ernstigste kernramp sinds de tragedie van Tsjernobyl. Japan worstelt met de gevolgen.

Schoonmakers ruimen radioactieve grond en planten op in de stad Minamisoma, in de provincie Fukushima. Beeld ap

Hoe staat de centrale Fukushima Daiichi er nu bij?

In drie reactoren bevinden zich reactorkernen met splijtstofelementen die bij de ramp geheel of gedeeltelijk zijn gesmolten. Rond deze reactorkernen zijn de stralingsniveaus extreem hoog. 'Je kunt er niet dichtbij komen', zegt kerngeleerde Wim Turkenburg, als emeritus hoogleraar verbonden aan de Universiteit Utrecht. 'Als je daar een uur staat ben je dood.'

In de rampzone wordt dagelijks gewerkt aan ontmanteling van de centrale. Dat gebeurt deels met robots. Het werk is riskant en zal volgens schattingen nog zeker veertig jaar in beslag nemen. Het verwijderen van de gesmolten brandstofkernen is het gevaarlijkste karwei, zegt Turkenburg die vorig jaar een werkbezoek bracht aan de provincie Fukushima.

Zolang de gesmolten kernen in de gehavende reactoren zitten moeten die worden gekoeld door er water over te laten stromen. Dat water zakt naar de kelders, waar het zich mengt met het grondwater, dat daardoor radioactief besmet raakt.

Onlangs is de overkapping van reactorgebouw nummer 1 afgehaald om het opruimen van radioactief puin mogelijk te maken. De overkapping was aangebracht om verspreiding van radioactieve deeltjes in de lucht tegen te gaan.

Het energiebedrijf Tepco, eigenaar van de centrale, en de Japanse autoriteiten weten volgens Turkenburg niet goed wat er op de lange termijn met de centrale moet gebeuren. Ze zijn vastbesloten de gesmolten reactorkernen weg te halen, maar weten nog niet hoe ze dat moeten aanpakken. Een andere mogelijkheid is de boel achter te laten, zoals in Tsjernobyl is gebeurd. Maar dan zou er een betonnen bak onder de centrale moeten worden gebouwd om weglekken van radioactiviteit te voorkomen.

Wat wordt er gedaan om verspreiding van radioactiviteit tegen te gaan?

Om te voorkomen dat radioactief grondwater vanaf het terrein in zee zou blijven stromen is vorig najaar vlak voor de kust een stalen wand van bijna 800 meter lang aangelegd. Tepco bouwt tevens een 'muur van ijs' in de bodem om het instromen van grondwater en het weglekken van besmet water tegen te gaan. Er zijn koelpijpen in de grond geslagen die de grond moeten bevriezen. Dit jaar moet de ijsmuur zijn werk gaan doen.

Rond de centrale wordt grondwater opgepompt. Dit om onbesmet grondwater weg te houden bij de reactorgebouwen en om besmet (koel)water op te vangen. Radioactief water wordt in tanks opgeslagen op het terrein van de centrale. Dat zijn er momenteel zo'n duizend. Ze bevatten evenveel water als 300 olympische zwembaden.

Er zijn reinigingsinstallaties om het opgeslagen water te ontdoen van radioactieve bestanddelen als cesium en strontium. Het lukt niet om alle radioactiviteit eruit te filteren. Tritium, een radioactief isotoop, kan er niet worden uitgehaald. Dat weerhoudt Tepco er vooralsnog van water in zee te lozen.

Tekst gaat verder onder de foto.

De plaats van de krachtcentrale, februari 2016. Beeld epa

Kunnen geëvacueerde bewoners veilig terug naar hun woonplaats?

Door het afgraven van de bovenste grondlaag is de straling in de omgeving van de centrale met zo'n 4o procent verminderd. Ook het natuurlijk verval van radioactieve deeltjes en het dieper wegzakken in de bodem van radioactieve stoffen dragen bij aan verlaging van het stralingsniveau.

In gebieden waar na de ramp stralingsdoses van 50 millisievert per jaar werden gemeten is de straling nu afgenomen tot 20 millisievert en lager, aldus Turkenburg. De Japanse overheid geeft een gebied vrij voor bewoning bij de veilig geachte dosis van 20 millisievert per jaar. In Nederland bedraagt de jaarlijkse stralingsdosis per hoofd van de bevolking ongeveer 2 millisievert.

Vorig najaar begonnen de autoriteiten met het vrijgeven van de eerste plaatsen in de evacuatiezone die na de ramp werd afgekondigd. Bewoners die vijf jaar geleden tot vertrek werden gedwongen mogen terug naar Naraha en later dit jaar ook naar Tomioka. Maar de animo is niet groot. Tot nu toe is slechts een heel klein deel van de bewoners naar Nahara teruggegaan.

Na de kernramp werden meer dan 160 duizend bewoners uit de streek geëvacueerd, gedwongen en vrijwillig. Turkenburg: 'Velen hebben elders een bestaan opgebouwd en willen daar blijven. Vooral mensen met kleine kinderen zijn huiverig: heel jonge kinderen zijn tien keer gevoeliger voor straling dan ouderen.'

Hoe (on)gezond zijn rijst, groenten en vis uit de omgeving?

In de evacuatiezone wordt nog geen voedsel geproduceerd. Op andere landbouwgronden waar eerder verhoogde stralingsdoses werden gemeten, worden de strenge normen voor voedselveiligheid inmiddels gehaald. Landen als Maleisië en Thailand die Japans voedsel invoeren hebben importbeperkingen opgeheven. Zuid-Korea handhaaft vooralsnog een importverbod. Veel Japanners staan nog wantrouwig tegenover voedsel uit de omgeving van het rampgebied.

Het risico dat zee- en zoetwatervis besmet zijn is over het algemeen klein, schreven Japanse onderzoekers onlangs in het wetenschappelijke tijdschrift PNAS. Alleen bij sommige zoetwatervissen, met name bij bodemvissen in de provincie Fukushima, vonden ze ernstige besmettingen. Japanners eten gewoonlijk geen wilde zoetwatervis, maar gekweekte.

Japanse zeevissers houden zich aan een zelfopgelegd visverbod in een straal van 20 kilometer rond de centrale. Ze overwegen die zone terug te brengen tot 10 kilometer omdat vrijwel geen vis meer wordt gevangen die niet voldoet aan de stralingsnormen. 'Ruwweg driekwart van de radioactiviteit die vrijkwam is in zee terechtgekomen', zegt Turkenburg. 'Maar door de wand in zee, de verdunning van de radioactiviteit en de stroming langs de kust zie ik daar geen wezenlijke problemen meer. '

Hoeveel slachtoffers heeft de kernramp gemaakt?

Een exact antwoord is moeilijk te geven. De aardbeving en de tsunami die aan de kernramp voorafgingen eisten bijna 19 duizend levens. Het aantal doden dat in verband wordt gebracht met de humanitaire ellende van de massa-evacuatie wordt door de Japanse autoriteiten geschat op 3400. Het gaat dan onder meer om zelfdoding en overlijden door stress en alcoholmisbruik. Onder evacuees komt veel depressie voor.

Hoeveel mensen er als gevolg van de kernramp zullen overlijden aan kanker kan alleen maar worden geschat. 'De effecten zullen pas na een jaar of dertig op grotere schaal optreden', zegt Turkenburg. 'Ik schat dat er uiteindelijk 4000 dodelijke gevallen van kanker als gevolg van de kernramp zullen zijn. Maar je kunt hooguit een statistisch verband aantonen. Je weet nooit zeker of het door Fukushima komt als iemand kanker krijgt .'

Vorig jaar werd voor het eerst een geval van kanker direct in verband gebracht met de kernramp. Het ging om een 41-jarige man die leukemie kreeg nadat hij een jaar had gewerkt bij de beschadigde reactorgebouwen.

Een Japanse onderzoeker berekende dat kinderen die in Fukushima wonen of woonden een 20 tot 50 keer grotere kans hebben op schildklierkanker dan kinderen elders in het land. Van 370 duizend onderzochte kinderen bleken er 137 deze vorm van kanker te hebben of vermoedelijk te hebben. Andere wetenschappers betwistten de cijfers. Ze zeggen dat er meer gevallen zijn gevonden omdat er vaker is gecontroleerd dan elders.

Het radiatielevel staat op 213 micro Sievert. Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.