Frustratie? Referendum maakt Zwitsers gelukkig

Binnenkort gaan de Zwitsers naar de stembus om zich uit te spreken over het basisinkomen; een concept dat in Nederland nog in de kinderschoenen staat. Het verzamelen van de benodigde 100 duizend handtekeningen is al in 2012 begonnen. Directe democratie in Zwitserland vraagt om een lange adem. Maar dan heb je ook wat: de regering kan de uitslag niet naast zich neerleggen omdat het referendum 'bindend' is.

Een Zwitserse burger brengt zijn stem uit tijdens een bindend referendum in 2006.Beeld afp

Hoe anders is de situatie in Nederland, waar men zich nu buigt over de implicaties van de niet-bindende volksraadpleging over het associatieverdrag met Oekraïne. Negeren is immers ook een optie, zo laat dit eerste experiment sinds de nieuwe referendumwet zien.

Wat voor Nederland een experiment is, is in Zwitserland gesneden koek. Liefst vier keer per jaar gaan de Zwitsers naar de stembus voor tal van volksraadplegingen over tal van onderwerpen. 'Een 80-jarige in Zürich heeft in zijn hele leven 1.800 keer kunnen deelnemen aan een referendum, zowel gemeentelijk, kantonaal als nationaal', vertelt Frank Hendriks, hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit van Tilburg.

Spraakmakende referenda

Zwitsers spraken zich in spraakmakende referenda uit voor het vrouwenkiesrecht (1971), legalisering van softdrugs, tegen het afschaffen van de dienstplicht, hogere belasting op benzine, tegen de bouw van 'meer minaretten', voor het beperken van bonussen voor topbestuurders, voor een quotum op migratie (ingediend door de extreemrechtse Volkspartij in 2014) en later in een volgend referendum weer tegen een dergelijk quotum.

Maar ook over minder beladen onderwerpen gaan de Zwitsers naar de stembus. Afgelopen februari stemde de meerderheid van de Zwitsers voor een tweede Gotthardtunnel. Een voorstel migranten met een strafblad uit te zetten sneuvelde, evenals de vraag of ongehuwd samenwonenden dezelfde fiscale status moesten krijgen als gehuwden.

Hoe zou Nederland eruit zien met een bindend referendum? Lees het hier.

Geluksgevoel

Burgers mogen - of móeten in sommige kantons - zich uitspreken over constitutionele besluiten of wetten, of ze mogen zelf voorstellen indienen. Deze vorm van directe democratie als aanvulling op een parlementaire democratie is diep verankerd in de politieke geschiedenis. Zwitsers ervaren over het algemeen een groter gevoel van geluk en economisch welbevinden door de directe inspraak, zo blijkt uit diverse onderzoeken.

Voor referenda over de grondwet of voorgenomen wetswijzigingen moeten minimaal 50 duizend handtekeningen worden verzameld, voor zelf aangedragen thema's 100 duizend. In tegenstelling tot Nederland moet het gaan om met de pen gezette handtekeningen die bijvoorbeeld op straat worden verzameld, geen digitale.

De snelheid waarmee in Nederland via een digitaal formuliertje de benodigde 300 duizend handtekeningen werden verzameld voor het Oekraïne-referendum, verraste vriend en vijand. 'Er was geen rekening gehouden met de kracht van sociale media bij het vaststellen van dit aantal', denkt Hendriks. Toch denkt hij dat de vrees ongefundeerd is dat nu voor elk volksongenoegen een referendum kan worden georganiseerd. 'Mensen krijgen er al snel genoeg van als ze voor elk wissewasje naar de stembus moeten.'

'Frustratie bij het volk'

De angst bestaat dat referenda vooral worden gebruikt om uiting te geven aan xenofobie of nationalisme. Hoewel de Zwitserse praktijk uitwijst dat dergelijke voorstellen het zelden halen, neemt ook in Zwitserland de roep toe om grondrechten beter te beschermen door initiatieven van burgers vooraf te laten toetsen door de hoogste rechter. 'Dan krijg je niet dat het volk zich eerst mag uitspreken en de toetsing naderhand plaatsvindt. Dat leidt tot frustratie bij het volk', zo zei de Zwitserse sociaal-democraat Andi Gross eerder in een interview in de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden