Fruit en exotische struisvogels sieren Esther-rol

Tachtig- tot honderdtwintigduizend euro schat Christie's dat de gebedsrol uit 1570 moet opbrengen. Dat is dezelfde rol die Moshe Brown, judaica specialist van het veilinghuis, zonder speciale voorzichtigheid omdraait, openrolt, en weer dicht, en dan weer open, om de decoratie aan te wijzen, of een tekstkolom, een naam, de blinde...

Kalfslederen perkament en bovendien een gebruiksvoorwerp, bedoeld voor de joodse eredienst. De rol die Christie's veilt is een Esther-rol, een tekst zoals die in de synagoge wordt voorgelezen op het jaarlijkse Purim-feest, een keer 's nachts en een keer overdag. De tekst - altijd handgeschreven, tot de dag van vandaag in de vorm van een rol - verhaalt van de joodse Esther die haar volk redde in de tijd van Ahasveros, de vorst der Meden en Perzen.

Toen Ahasveros een nieuwe echtgenote zocht, koos hij uit de maagden van zijn koninkrijk de joodse Esther, de aangenomen dochter van Mordechai. Later verhief de koning de ijdele, zelfingenomen Haman tot raadsheer. Deze wilde dat iedereen in het rijk voor hem zou buigen, maar Mordechai weigerde omdat hij alleen voor God mocht knielen. Haman werd zo woedend dat hij niet alleen Mordechai, maar ook diens hele volk wilde vernietigen. Hij kreeg daarvoor toestemming van de koning, die de afkomst van zijn echtgenote niet kende.

Nadat Esther van Mordechai had gehoord welk lot haar volk bedreigde, ging ze naar Ahasveros en wist hem te overtuigen van de slechtheid van Haman. Niet Mordechai, maar Haman werd opgehangen. De koning echter kon het bevel tot vernietiging van de joden, dat in zijn naam door Haman uitgevaardigd was, niet herroepen. Daarom gaf hij de joden toestemming zich te verdedigen, en zij 'richtten onder al hun vijanden met het zwaard een slachting aan en brachten dood en verderf teweeg; zij deden met hun haters naar hun believen.' Daarna rustten zij uit - en die dag, in de maand Adar, wordt nog steeds gevierd als Purim, 'omdat dit de maand was, die voor hen van droefheid veranderde in vreugde en van rouw in een feestdag'.

Van de zesde eeuw voor Christus, toen Esthers verhaal voor het eerst werd genoteerd, tot de zestiende eeuw erna waren de rollen nooit gedecoreerd, legt Brown uit. En plotseling was er een Italiaanse jood die zich voorstelde hoe fraai het zou zijn om de handgeschreven tekst te versieren.

Hij moet Il perfetto scrittore (de volmaakte schrijver) hebben gekend, het handboek van calligraaf Giovanni Francesco Cresci uit 1570. In dat boek nam Cresci een alfabet van zijn hand op, waarvoor hij illustrator Andrea Marelli vroeg per letter een kader te maken. Marelli, die in Rome werkte tussen 1567 en 1571, gebruikte daarvoor kopergravures, een relatief nieuwe techniek, waarmee het mogelijk was veel mooiere en gedetailleerdere platen te maken dan de houtsnedes in de andere delen van het schrijvershandboek.

Het kader op alle tien de met pezen aan elkaar genaaide vellen van de Esther-rol en op het bijbehorende losse vel met een zegenspreuk, is de rand die Cresci's gecalligrafeerde 'O' sierde. Het is een renaissance-omlijsting met overvloedige hoeveelheden fruit, met putti in de vier hoeken, en maskers daartussen en met twee exotische struisvogels. De Esther-rol bij Christie's is een van de vier, allemaal Italiaanse, gedecoreerde rollen die uit de zestiende eeuw zijn overgebleven.

Het duurde nog tot ver in de zeventiende eeuw voor een andere Italiaanse jood, de graveur Shalom Italia, op het idee kwam de rol niet alleen te decoreren, maar hem ook te illustreren met tekeningen die een band hadden met de tekst. Uit de zeventiende en achttiende eeuw zijn honderden, misschien wel duizenden geïllumineerde rollen overgebleven. De rol die nu wordt geveild staat aan het begin van die traditie, zegt Brown.

De Esther-rol bij Christie's is lange tijd in, door Brown niet nader aangeduid, Europees bezit geweest. 'Het eigendom van mensen die wel wisten dat ze een leuk object in huis hadden, maar niet beseften wat de achtergrond ervan was.'

'Die mensen kwamen hier. Ik had zo'n rol nog nooit gezien, en ik werk al vijftien jaar als de enige judaica-specialist voor Christie's. Ik herkende de stijl van de rand als heel vroeg, het kon zestiende eeuws zijn, maar ik herkende de rand van geen enkele andere geïllustreerde Esther-rol. Een specialist in Esther-rollen, die twee soortgelijke rollen kende in de British Library in Londen en in de Hebrew Union College in Cincinnati, zette mij op het juiste spoor. Het was een prachtige verrassing.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden