Frivool versus frictie

Het werk van de twee levende grootheden van de lage landen, de schilders Marlene Dumas en Luc Tuymans, wordt nu gepresenteerd in de Xeno X Gallery in Antwerpen. Groots gepresenteerd.

Beeldende kunst


Twice. Luc Tuymans en Marlene Dumas. Zeno X Gallery, Antwerpen


T/m 21/12. zeno-x.com


Hij draagt een glanzend blauw maatpak, dat wel. Maar Jezus, wat een versleten, pafferige kop heeft die gast. Met hamsterwangen en ogen die wegzakken in de donkerte van een echoput. Nee, het portret dat de Zuid-Afrikaans-Nederlandse schilder Marlene Dumas van haar Vlaamse collega Luc Tuymans heeft gemaakt, is bepaald niet vleiend.


Trouwens, schemert daar op de achtergrond niet het portret dat Tuymans op zijn beurt maakte van Beatrix? Tuymans schilderde de oud-vorstin een jaar geleden ook niet op de meest flatteuze manier: vermoeide blik, gerimpelde handen en een overdaad aan camouflagemake-up.


Dat de twee, Beatrix en Tuymans, nu in een schilderij naast elkaar zijn gezet, typeert Dumas. In een oogwenk moet ze de overeenkomst hebben gezien. Beatrix mag dan zijn afgebeeld in haar nadagen als koningin, Tuymans zelf ziet er ook al jaren niet meer uit als een adonis.


Het dubbelportret hangt op de tentoonstelling Twice, in de Antwerpse Zeno X Gallery. Daar wordt nu voor het eerst het werk van Dumas naast dat van Tuymans getoond, in aparte zalen. Bijzonder. En een mooie aanleiding om de twee belangrijkste levende schilders uit de lage landen met elkaar te vergelijken.


Wie de ware schilder is? Allebei, maar op totaal verschillende manieren. Feitelijk zijn de twee tegengesteld aan elkaar, in stijl en onderwerpkeuze. Dumas is meer een tekenaar die haar figuren met geborstelde lijnen modelleert; Tuymans de schilder die zachte wolkjes gekleurde verf tot een wazig tafereel aaneenrijgt. Tuymans kiest zijn onderwerpen van tevoren weloverwogen uit (in Antwerpen: topkoks in de keuken), Dumas lijkt eerder voortdurend schilderijen te maken, die ze vervolgens in wisselende samenstellingen presenteert.


Nu ook, afgaande op de zes schilderijen die ze in Antwerpen naast elkaar heeft gehangen. Het is een ijzersterk geheel geworden, over vrouwen. Met Beatrix dus. Maar ook met de rouwende weduwe van de vermoorde premier van Congo, Patrice Lumumba, Pauline, te midden van omstanders en militairen. Een Algerijnse vrouw die naakt aan de pers wordt getoond, maar van wie de edele delen met zwarte balkjes zijn 'afgeplakt'. En de weduwe van Picasso, Jacqueline Roque, die even naakt tussen de gordijnen naar buiten kijkt.


Weduwen genoeg dus. Veelal naakt (uitgezonderd Beatrix). Veelal ongemakkelijk om naar te kijken. Veelal confronterend om te zien. Maar veelal direct op je netvlies gebrand door het harde zwart-witcontrast dat Dumas hanteert. Nu ben je geneigd Dumas' voorkeur voor dat zwart en wit uit te leggen vanuit haar achtergrond, als Zuid-Afrikaanse. Ze is geboren in een land waar de tegenstelling in huidskleuren meer is dan een artistieke keuze voor een bepaald kleurenpalet. Eerder een tegenstelling van bevolkingsgroepen: een maatschappelijke zaak tussen donkere en blanke inwoners, resulterend in het onderlinge geweld tijdens de apartheidspolitiek en de nieuwe machtsverhoudingen na de vrijlating van Nelson Mandela.


Maatschappelijke motieven die de kunstenaar misschien niet voor het gebruik van zwart en wit hebben laten kiezen, maar die dat gebruik wel een indringendere betekenis verstrekken.


Wat ook kan: dat het licht-donkercontrast bij Dumas eenvoudig afkomstig is van het materiaal waarop ze haar werk baseert: krantenfoto's. Een wereld van goedkoop geprinte, grofkorrelige afbeeldingen die dagelijks aan ons oog voorbijtrekt, maar die door Dumas worden uitgeknipt, bewaard, rommelig gerubriceerd en uiteindelijk in schilderijen en tekeningen verwerkt.


Het maakt haar schilderijen, hoezeer ook gebaseerd op het verleden, actueel. Dicht op de werkelijkheid. En schrijnend als het gaat om wie en wat er wordt afgebeeld. Vrouwen die zich, al dan niet gedwongen, moeten overgeven aan de publieke aandacht. Eerst aan de krantenlezers. Nu aan het kunstpubliek.


Hoe frivool en kleurrijk zijn daarentegen de kunstwerken van Tuymans. Hij maakte een serie van vier schilderijen over de schimmige wereld die zich grotendeels afspeelt in de duistere keukens van toprestaurants. Met chefs boven walmende pannen, te midden van geslacht vee en vuur. Ook Tuymans gebruikt voor zijn schilderwerk foto's. Anders dan Dumas maakt hij ze zelf, de laatste tijd met zijn iPhone. En anders dan Dumas schildert Tuymans geen lijnen, maar vlekjes. Duizenden, naast en over elkaar. Zo veel dat ze het beeld eerder verdoezelen dan verduidelijken. Waardoor hij, ook anders dan Dumas, zijn onderwerpen op een afstand zet, als onder een laagje stof.


De vervagende, impressionistische stijl is inmiddels zijn handelsmerk geworden. Of hij nu de Holocaust als onderwerp neemt, de Belgische geschiedenis in Congo, ziektebeelden in medische handboeken, zijn eigen kindertijd of de bezigheden in een keuken. Alles lijkt hij steeds te schilderen alsof het gezien is door de vette ruit van de geschiedenis, ongeacht of het tafereel actueel is of niet.


Ook daarin verschilt Tuymans van Dumas. Terwijl zij haar thema's actualiseert, historiseert Tuymans de zijne. Het maakt zijn geschilderde gaskamers, landschappen, interieurs en gezichten stante pede tot archetypen van het verleden. In dat inmiddels uitdijende oeuvre is het enkel nog wachten op een portret van Dumas, gezien door de zwart omrande ogen van Tuymans. Waarschijnlijk afgebeeld naast de Venus van Willendorf in plaats van Beatrix. Wel zeker: omfloerst door de mist van de tijd.





Zeno X Gallery


De Antwerpse Zeno X Gallery, die al bestaat sinds 1981, is een van de belangrijkste kunstgalerieën van Vlaanderen. Behalve Luc Tuymans en Marlene Dumas vertegenwoordigt ze onder anderen Michaël Borremans, Anton Corbijn, Mark Manders en John Körmeling. Niet lang geleden kocht Brad Pitt er het doek l'Archiduc van Tuymans voor zijn vrouw Angelina Jolie. Dit jaar verhuisde Zeno X naar de wijk Borgerhout in het oosten van de stad, vlak bij de drukke ringweg. Eigenaar Frank Demaegd vond voor de galerie onderdak in een oude melkfabriek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden