Frivole afwijkingen in hoekig Nagele

Als utopisch dorp in de Noordoostpolder, zo werd Nagele in de jaren vijftig bedacht. Symmetrie overheerst. Kunstenaars proberen de orde van het dorp te doorbreken....

Een kilometer buiten Nagele staan twee vierkante torens van ongeveer twintig meter hoog langs de kaarsrechte polderweg. Als imposante toegangspoorten naar dit dorpje dat eenzaam in de uitgestrekte tarwevelden in de Noordoostpolder ligt. De rechter toren is gemaakt van aardappelkisten – 'the road to succes' staat er met grote rode letters op. Aan de overkant staat een doorzichtige toren van bouwsteigers met het opschrift 'always under construction'. Met witte verf staat 'is' op het wegdek geschreven.

Het 'always under construction'verwijst naar de ontstaansgeschiedenis van dit nieuwe land. 'The road to succes'slaat op het utopische karakter van Nagele. Dit pioniersdorp kreeg in de jaren vijftig vorm op de tekentafel van 'De Acht', een bevlogen architectengroep met onder meer Gerrit Rietveld, een jonge Aldo van Eyck en het duo Van den Broek en Bakema.

De twee torens zijn onderdeel van Tijd & transformatie, een kunstroute in en om Nagele, dat een kilometer of tien onder Emmeloord ligt. Nu zijn het acht kunstenaars die hun visie geven op dit opmerkelijke dorpje met iets meer dan duizend inwoners.

Nagele is volgens de principes van het Nieuwe Bouwen ingedeeld met een geometrische lijnenspel. De huizenblokken worden door rechte straten verdeelt in hofjes, op hun beurt weer van elkaar gescheiden door lange stroken groen. In Nagele kunnen alle bewoners gelijkwaardig genieten van de omgeving, zo was de achterliggende gedachte.

Zelfs van de buitenkant is deze rigide symmetrie doorgevoerd. Om de bewoners te beschermen tegen de eenzame leegte van het achterliggende polderlandschap lieten de architecten een brede bosrand aanleggen om de dorpskern. Wie het dorp in wil rijden kan dat maar aan één wegkant. Even abrupt als de exact even hoge bomen uit het vlakke landschap omhoog schieten, verdwijnen ze ook weer.

Dit kubistische panorama wordt verstoord door een fel-oranje hut die tussen het wuivende tarwe iets buiten Nagele staat. Het kijkgat in dit bouwwerk, dat veel weg heeft van een wildobservatiehut, biedt uitzicht op Nagele. Maar het dorpje is niet meer dan een groene balk op de horizon. Net als dit oranje kunstwerk zijn Nagele én haar inwoners vreemden gebleven in deze omgeving.

De regelzucht van 'De Acht' ging zo ver dat de toekomstige bewoners werden geselecteerd op inkomen, religie en beroep. Al is die bevolkingsopbouw verwaterd; allochtonen zijn er nauwelijks en in de rooms-katholieke kerk huist Museum Nagele, het startpunt van de kunstroute.

De beeldhouwer Diet Wiegman verwijst met een serie beelden naar de tijdsgeest waarin Nagele vorm kreeg. Met enige moeite zijn in de beelden de hoofdrolspelers uit de Koude Oorlog te herkennen. Nixon en Mao, Kennedy en Chroetsjov en natuurlijk de overbekende kus op de mond van de Oost-Duitse president Erich Honecker en de Sovjet-leider Leonid Breznjev; allemaal wereldleiders die eveneens rotsvast geloofden in de maakbare samenleving.

Achter elk beeld gaapt een gat in de grond – alsof ze, net als Nagele, letterlijk uit de klei zijn getrokken. Wiegman heeft de beelden vervaardigd van grof beton en zijn schilderingen lijken aangetast door weer en wind. Daardoor lijkt het wel alsof ze even oud zijn als de omliggende huizen. Verderop echoën de jaren zestig door de straat met het bord met de rijtijden van de 'biblio-bus'.

Helemaal conform het Nieuwe Bouwen zijn ook de huizen met platte daken; de bungalow gold destijds nog als een revolutionair ontwerp. Het geforceerde taboe op het traditionele puntdak wordt op de hak genomen met de vlag van een zesjarige jongen, de winnaar van de ontwerpwedstrijd voor een alternatief wapen voor Nagele.

De wedstrijd werd uitgeschreven door kunstenaar Rob Moonen. Naast een rode rechthoek (een huis) laat het het jongetje twee rode pyramides zweven (puntdaken). Op een van de vele groenstroken vormen 49 van deze vrolijk wapperende vlaggen een fleurig contrast met het sobere straatbeeld, ook al staan ze even strak in het gelid als de huizen.

Een al even frivole anomalie in het hoekige Nagele is Grid 'n' grope, dat bestaat uit 48 blauwe kruizen die drijven in het kanaal dat dwars door Nagele snijdt. De kunststof kruizen zijn in een vierkant verankerd in de bodem. Maar als de wind vat op ze krijgt, dobberen de lichtgevende kruizen schots en scheef door elkaar. Toch keren ze uiteindelijk altijd terug in het oorspronkelijk grid. Net zoals Nagele misschien wel cosmetische veranderingen heeft ondergaan – de onvermijdelijke parkeerplaatsen en verkeersdrempels – maar niet wezenlijk is veranderd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden