Ombudsvrouw

Friezen en christenen in een artikel beschimpt

Columnisten mogen ver gaan, maar een grappig bedoelde rubriek buiten een ludieke context wekt verwarring en nijd.

Beeld No Candy

Het zal erom spannen waarover de meeste klachten binnenkwamen: de 'christenhondenpartij' of de 'achterlijke Friezen'. Nijd over de Friezenuitspraak bereikte in meerderheid ondergetekende, hoewel over de 'christenhonden' meer werd getwitterd. Hoe dan ook valt maar weinig auteurs de bedenkelijke eer te beurt dat zij in één artikel twee bevolkingsgroepen tegen zich in het harnas jagen. Als er al wordt geschoffeerd, dan is dat meestal in een column.

In dit geval ging het niet om een column maar om de rubriek 'Doorlezen of afhaken' in het boekendeel van Sir Edmund. 'Deze weken leest Maxim Hartman op verzoek van de boekenredactie de eerste tien pagina's van drie net verschenen boeken en geeft op basis daarvan advies', meldt het intro. Vorige week besprak Hartman, vooral bekend als tv-maker en presentator, onder andere het boek Hoop voor een verdeeld land van ChristenUnie leider Gert-Jan Segers. 'Hij kijkt de wereld in met een blik die geloofsgekkies hebben', schreef Hartman. Een 'flinke knal op hun derde oog' zou hij ze willen geven. Naar de CU verwijst hij als 'christenhondenpartij'.

In de derde bespreking, een Fryske Edysje (Friese editie) van Paulo Coelho, spreekt hij van 'achterlijke Friezen', omdat ze 'blijkbaar nooit woorden' hebben gevonden voor 'draaiende motor' of 'auto'. 'Deze inlandse uitgave geeft je het gevoel dat je dement bent.'

De reacties op de christenen-beschimping en het uitschelden van Friezen kwamen goeddeels overeen. 'Een boek afbranden, prima, maar doe dat op inhoud. Hoe kan een krant die altijd stelling neemt tégen het wegzetten van groepen mensen, in hemelsnaam zulke taal publiceren?' En: 'Beneden alle peil!' In de Brief van de dag (18 oktober) noemde een lezer 'achterlijke Friezen' zelfs een 'racistische uitdrukking'. 'Als een columnist dit over Marokkanen of Antillianen had gezegd, dan was de wereld waarschijnlijk te klein geweest.' Van Hartman kun je zoiets verwachten, stelt hij, 'maar de Volkskrant had deze term nooit mogen toelaten.'

De hoofdredactie is het daar niet mee eens. 'Hartman maakt hoogstpersoonlijke besprekingen, die je kunt beschouwen als columns', reageerde de plaatsvervangend hoofdredacteur op vragen van het Reformatorisch Dagblad ('Passen woorden als geloofsgekkies, christenhonden en knal op derde oog binnen jullie beleid?'). 'De vraag of die termen binnen ons beleid passen, is dus niet relevant. Columnisten hebben bij ons bijna absolute vrijheid.' Hartman is volgens hem op de eerste plaats een humorist, 'wat betekent dat je zijn teksten niet al te letterlijk moet nemen'.

De columnistenvrijheid strekt in juridische zin ver. De vrijheid van meningsuiting omvat het recht om te choqueren, kwetsen of verontrusten. In extreme gevallen kan achteraf door een rechter worden beslist dat de grenzen van die vrijheid zijn overschreden en dat sprake is van bijvoorbeeld het aanzetten tot haat wegens ras, geslacht of religie. Zo werd Parool-columnist Theodor Holman vervolgd nadat hij in 1994 in een column christenen zou hebben beledigd met de - in deze context interessante - zinsnede: 'Nog steeds vind ik iedere christenhond een misdadiger'. Hij werd vrijgesproken, ook al noemde het gerechtshof deze woorden in 1996 wel grievend.

In principe grijpt de redactie niet in bij columns, tenzij bijvoorbeeld discriminatie wordt vermoed. Veel lezers weten dat, alleen is niet voor iedereen duidelijk wat dit stuk moest voorstellen. Columns hebben vaak een andere vormgeving. Deze rubriek oogt niet heel afwijkend van de rest van het boekenkatern.

Het doet denken aan de verwarring die ontstond toen de satirische berichten van De Speld op de site werden geplaatst zonder de ludieke context van Dag in dag uit op papier. Sommige lezers namen de De Speld - categorie: 'De Jellinek optimistisch over Filipijns drugsbeleid' - serieus en reageerden verontrust. Tegenwoordig staat er bijna altijd het kopje 'Satire' bij. Zo'n alarmbel neemt de lol deels weg, maar de klachten hielden navenant op. Met vormgeving kan een waarschuwing subtieler klinken.

Wat is nou precies de gedachte achter de rubriek? Het is precies wat het intro meldt, zegt de chef boeken. 'Hartman geeft slechts een eerste indruk van drie verschillende boeken, net zoals de gemiddelde lezer dat doet die in een boekhandel een boek oppakt en het doorbladert.' Zij noemt het een 'vrolijk contrapunt in het verder behoorlijk diepgravende boekenkatern'. De selectie maakt de boekenredactie. 'We sturen hem meestal vier of vijf boeken en daar kiest hij uit. Bij die keuze houden we rekening met hem als vertegenwoordiger van een bepaald soort doelgroep: doorsnee man, geen enorme lezer, houdt van sport maar pakt ook weleens iets onverwachts uit de schappen.' Na acht afleveringen wordt Hartman door een ander afgelost.

Prima idee - behalve als je vindt dat een serieus boekenkatern geen ludieke elementen mag bevatten. De uitwerking staat of valt met de uitverkoren boekbespreker. Wie Hartman op tv vermakelijk vindt, zal zijn stukjes waarschijnlijk ook grappig vinden. Alleen weet niet iedereen wie Hartman is ('Wie ís die man?', 'Ik stoor me aan de recensies van Marnix Hartman'). Daar zit een deel van het ongemak. Er vallen meer harde of vuige woorden in daarvoor bestemde hoekjes van de krant. Lezers weten hoe ze zich tot vaste columnisten en cartoonisten moeten verhouden. Al jaren ergert een schare lezers zich groen en geel aan de absurdistische cartoons van Gummbah, anderen vinden hem juist geweldig.

Lezers die Hartman wel kennen - in zijn Twitterprofiel noemt hij zichzelf 'tv hooligan' en 'oh zo voorspelbaar' - begrijpen niet dat de krant 'deze nihilistische choqueerder' een podium biedt. Daar werd overigens al over geklaagd voordat hij Friezen en christenen bespotte. Het katern bevat in hun ogen al zo weinig recensies, mag 'zo'n ordinaire stoorzender' een hele pagina vullen.

Over humor en 'goede' smaak - regelmatig een contradictio in terminis - bestaat geen consensus. De redactie kan onmogelijk tegemoetkomen aan de wensen van alle lezers. 'Wie het leuk vindt, leest het en wie niet moet lekker verder bladeren', zegt de chef. Daar staat tegenover dat boekenliefhebbers nauwelijks om de paginagrote rubriek heen kunnen en niet goed weten wat voor terrein zij betreden. De redactie weet wel wat zij van Hartman kan verwachten en moet dan ook niet piepen als lezers klagen wanneer hij - voorspelbaar - aan die verwachting voldoet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden