Friese taal dreigt uit te sterven: Het is 'fiif foar tolve'

Heeft het Fries, na lange strijd, de status van tweede rijkstaal, dreigt het toch uit te sterven. Jongeren spreken het minder. Het Friese Jeugdparlement komt in actie.

Het Fries heeft een officiële status als tweede rijkstaal. Geaccepteerd in recht, bestuur en onderwijs. En sinds kort zelfs met een plekje in Google Translate. Beeld Harry Cock

'Toen de Gryken en de Trojanen oorloch fierden, wie Agamemnon, hear fan de Gryken, boas.' Dat de derdeklassers van het Drachtster Lyceum deze episode uit de Ilias in het Fries op papier hebben gekregen, is te danken aan Hennie (14). Van het viertal gymnasiasten dat zich over de vertaalopgave buigt, is zij de enige die thuis Fries spreekt. Al kan ook zij niet zonder woordenboek en iPad.

'Fries schrijven doe ik bijna nooit', zegt ze, terwijl ze speurt naar de verleden tijd van 'worden'. Ja, als ze appt met vriendin Naomi. Maar dan nemen ze het met de lastige spelling niet zo nauw.

Húswerk, dat begrijpt klasgenoot Abel (13) nog wel. 'Als je het mompelt, lijkt het net Nederlands'. Maar Homerus vertalen? 'Mijn Grieks is beter dan mijn Fries.' Zijn ouders komen oorspronkelijk niet uit de provincie. Toch, zo'n epos in het Fries: 'Het klinkt machtig.'

Op het schoolplein van het Drachtster Lyceum zijn Friese flarden schaars. Ook docent Klaas Edema geeft zijn instructies normaal gesproken in het Nederlands. Maar vandaag is het de Dei fan de Fryske Taal. Voor het eerst. Een idee van jongeren van het Fries Jeugdparlement. De drie kilometer lange gebreide sjaal met het sjabloon van Friese vlag uit schaatsmekka Thialf versiert de school.

Niet cool

'De taal zakt weg. Jongeren vinden Fries niet zo cool', vertelt Maryse Brandsma (15), een van de initiatiefneemsters. Of, zoals haar medeparlementslid Lisette Groeneveld (16) het zegt: 'Zelfs in Friesland wordt het Fries steeds meer gezien als een boerentaal.'

Toch vinden de tieners uit Leeuwarden het belangrijk het Fries te koesteren. 'De taal zit diep in onze cultuur. De traditie is zo oud, die moeten we behouden.'

Na een lange emancipatiestrijd heeft het Fries formeel een stevige positie verworven. Een officiële status als tweede rijkstaal. Geaccepteerd in recht, bestuur en onderwijs. En sinds kort zelfs met een plekje in Google Translate.

Toch is fiif for tolve, zegt de Nijmeegse taalonderzoeker Geert Driessen. Met name kinderen onderling spreken steeds minder vaak Fries. Toegenomen mobiliteit en het oprukkende Engels zetten het Fries als minderheidstaal onder druk. 'Voor ouderen is het Fries een onderdeel van hun identiteit, voor jongeren simpelweg een communicatiemiddel.'

Ouders spreken onderling nog wel Fries, maar tegen hun kinderen steeds minder. Een weloverwogen keuze, denkt Driessen. 'Met een goede beheersing van het Nederlands maken zij op de arbeidsmarkt veel meer kans.'

Onderwijs

In het onderwijs is het Fries ook niet erg stevig ingebed. Gedurende de basisschooltijd is het een verplicht vak. Maar op de middelbare school blijft het bij een uurtje per week in de brugklas.

'Daarna ben ik ze een paar jaar kwijt', vertelt docente Fries Ans Wallinga van het Drachtster Lyceum. Eindexamen Fries doen kan, maar daar kiezen de meeste leerlingen niet voor. 'Ze vragen zich af: wat kan ik er mee? Terwijl steeds meer onderzoek de waarde van meertaligheid toont.'

Een probleem is dat het Fries nauwelijks nog geschreven en gelezen wordt, zegt Wallinga. 'Friese seksblaadjes en wiskundemethoden zijn er niet.' Het is ook een status- en generatiekwestie, denkt rector Gwen van der Stouwe. 'Fries spreek je thuis, niet in het openbaar. Het is de taal van je ouders. Daar zetten jongeren in de twijfeltijd zich tegen af.'

De provincie Friesland trekt 21,3 miljoen euro uit voor een Deltaplan Frysk. Dreigt rampspoed? Volgens taalsocioloog Edwin Klinkenberg van de Fryske Akademy zal het zo'n vaart niet lopen. 'Onder jongeren staat het Fries wel onder druk. Maar het is echt niet zo dramatisch als wel gesteld wordt.'

Rolmodellen

Bij het onderzoek van collega Driessen heeft Klinkenberg methodologische bedenkingen, omdat het landelijke steekproeven betreft. Nog altijd spreekt ongeveer de helft van de Friezen Fries, aldus Klinkenberg. 'Friezen schakelen nu eenmaal naar het Nederlands. Bovendien: Friesland is altijd tweetalig geweest. Daar moet ik ook diep-Friezen vaak op wijzen.'

Op het Drachtster Lyceum geloven ze vooral in een eigentijds charmeoffensief. 'Het is de taal van mijn hart, maar ik ga leerlingen niet door de strot douwen', zegt docente Wallinga. Dus zingt regio-idool Jelle B. in de mediatheek vrij naar Kenny B. 'Praat mar Frysk mei my.' Op de tafels staat suikerbrood en chocomel.

Rolmodellen, daar gaat het om, zegt rector Van der Stouwe. Zoals topmodel Doutzen Kroes, die hier op school zat. 'Die is echt grutsk op haar afkomst.' Beeld anp

Rolmodellen, daar gaat het om, zegt rector Van der Stouwe. Zoals topmodel Doutzen Kroes, die hier op school zat. 'Die is echt grutsk op haar afkomst.' Of, nu EO-hit The Passion volgend jaar naar Leeuwarden komt: wanneer Syb van der Ploeg (voorheen De Kast) straks als een Friese Jezus In nije dei zingt. 'Dat zou het Fries pas helpen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden