Frida Balk Smit Duyzentkunst 1929-2013

Als wetenschapper en hoogleraar bewaakte ze de Nederlandse grammatica.

Ze figureerde als Hettie Bakker in J.J. Voskuils beroemde werk Bij nader inzien, over een vriendenclub van negen na-oorlogse studenten neerlandistiek aan de Universiteit van Amsterdam: Frida Smit Duyzentkunst, taalkundige. Als wetenschapper en hoogleraar bewaakte ze de Nederlandse grammatica. Fictie schreef ze nooit, maar wel artikelen en boeken over onder meer het taalgebruik van Willem Frederik Hermans en Marten Toonder.


Smit Duyzentkunst werd in 1929 geboren als telg uit een geslacht van Amsterdamse ambachtslieden. Haar vader Cor Smit Duyzentkunst was violist - 'onder meer in de bak van Tuschinski maar ook op passagiersschepen naar de VS' - en later meubelmaker aan de Olympiakade in Amsterdam. Hij koesterde geen hoge ambities voor zijn enige kind. Een ulo-opleiding was genoeg. Maar ze was een briljante leerling, die zich een plek verwierf op het 'deftige' gemeentelijk meisjeslyceum. Haar lerares Nederlands, juffrouw Pont, wist haar te inspireren met de liefde voor de Nederlandse taal en regelde de financiering (600 gulden) voor haar studie.


Vlak na de oorlog ging ze neerlandistiek studeren aan de Universiteit van Amsterdam, waar ze in contact kwam met Voskuil zelf (Maarten Koning in Bij nader inzien) en schrijfster Frida Vogels (Henriëtte Fagel). 'Mijn ouders begrepen dat ik gek was op taal, maar niet dat ik de wetenschappelijke kant ervan interessant vond. Mijn moeder vond dat wetenschap niet bij mijn milieu paste. Ze had liever gezien dat ik kinderliedjes of cabaretteksten was gaan schrijven. Iets dat zij begreep', zei ze in 1997 in een interview met het blad Opzij.


In 1954 trouwde ze met Ton Balk. Ze kregen drie kinderen. Smit ging werken op de Universiteit van Amsterdam en promoveerde in 1963 op de dissertatie De grammatische functie. Van 1970 tot 1992 was ze hoogleraar Nederlandse Taalkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Ze probeerde in die functie vooral een begrijpelijke uitleg van de grammatica te bewerkstelligen. Ook mengde ze zich in het maatschappelijke debat, zoals met haar strijd tegen 'antisemitische insluipsels' in de Dikke Van Dale. In 1971 koos ze partij in een kort geding dat werd aangespannen tegen de uitgever van Van Dale over de behandeling van het woord 'jood'. In het lemma stond: 'oneig.) woekeraar, afzetter, bedrieger.' Zij constateerde dat zij die men uitscheldt voor boer, kruidenier of schoolmeester nu juist geen boeren, kruideniers of schoolmeesters zijn, maar dat 'jood' als scheldwoord voornamelijk voor joden zelf blijft gereserveerd. In de 11de druk van de Van Dale werd het aangepast.


Frida Balk-Smit Duyzentkunst was voorzitter van de Internationale Vereniging voor Neerlandistiek en van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde en bestuurder van het Genootschap Onze Taal. Na haar emeritaat schreef ze het standaardwerk Grammatica voor iedereen. 'Grammatica is, door de eenvoud van haar beginselen, bij uitstek geschikt voor de basisschool. Bovendien is het een formidabel hulpmiddel om te leren helder te denken, goed te formuleren, scherpzinnig te lezen, zuiver te argumenteren en om een vreemde taal te verwerven', stelde ze. Poëzie was haar grote liefde. De zinsnede 'Het werd, het was, het is gedaan' van haar favoriete dichteres M. Vasalis stond boven haar overlijdensbericht. Ze overleed op 7 februari in Bloemendaal.


Peter de Waard


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden