Freudiaanse blik in ziel Amerika

HET IS Oprah Winfrey, maar dan veel beter. Het is soap, maar soap die niet slechts de werkelijkheid imiteert, maar die werkelijkheid ìs - en nog met een beroemde guest-star ook....

Maar de rechtzaak tegen Orenthal James Simpson is bovenal een Freudiaanse blik in Amerika's ziel, waarbij alle obsessies waarmee het land worstelt open en bloot op tafel liggen: geweld, racisme, sexisme.

Nicole Brown (vrouw, blank) is dood en haar vriend (man, blank) ook. Gekeeld en neergestoken op 13 juni 1994 - volgens de aanklagers door O.J. Simpson (man, zwart), Browns voormalige echtgenoot. De belangrijkste twee aanklagers zijn Christopher Darden (man, zwart) en Marcia Clark (vrouw, blank). Simpsons onschuld wordt bepleit door een uitgebreid team van advocaten (deels zwart, geen vrouwen) van wie Johnnie Cochran (man, zwart) de aanvoerder is.

De uiteindelijke beslissing in het proces ligt bij de in meerderheid uit zwarten bestaande jury van twaalf personen. Simpson kan alleen bij unanimiteit schuldig worden bevonden. Gebeurt dat, dan wacht hem mogelijk de gaskamer.

Driekwart van de zwarte Amerikanen gelooft in Simpsons onschuld. Driekwart van de blanken in zijn schuld.

De New York Times schreef donderdag dat het proces tegen Simpson de Amerikanen voor een dilemma stelt. Een dilemma dat niet voortvloeit uit de vraag of iemand gelooft in Simpsons schuld dan wel onschuld, maar uit het antwoord dat hij of zij daarop geeft.

Simpel weergegeven luidt het dilemma als volgt: wie gelooft in Simpsons onschuld laadt de verdenking van sexisme op zich. Wie hem schuldig acht die van racisme.

Aanklagers en advocaten spelen in de rechtzaal dat dilemma voortdurend uit. Zelfs de keuze voor een blanke vrouw en een zwarte man als hoofdaanklagers moet voor een belangrijk deel in dat licht worden gezien. Met zijn overwegend zwarte dreamteam van strafpleiters scoort Simpson goed in de strijd om de racisme-sentimenten, maar dat hij geen vrouw aantrok als advocaat is een taktische fout.

Boven de rechtzaal in Los Angeles hangen meer schaduwen die met de schuldvraag als zodanig weinig hebben te maken, maar die op het uiteindelijke oordeel van de jury bijna zeker van invloed zullen zijn.

De belangrijkste schaduw is de figuur van O.J. Simpson zelf. Om Nederlanders uit te leggen wat Simpsons status binnen de Amerikaanse samenleving is, wordt vaak verwezen naar die van Johan Cruijff in de Nederlandse. De vergelijking is volstrekt onzinnig. Simpson is, zeker voor zwart Amerika, veel meer dan Cruijff ooit voor de Nederlander heeft betekend.

Dat hangt samen met de plaats van sport in de Amerikaanse samenleving en die van football in het bijzonder. Football is voor miljoenen Amerikanen een vorm van religie, met sporters en sommige coaches als hogepriesters en de statistiek als liturgie.

Simpsons gevangenisnummer is 4013970, maar praktisch elke Amerikaan kent hem onder een ander cijfer: no. 32, de legendarische running back van de Buffalo Bills. Die, nadat hij de University of Southern California collegekampioen had gemaakt, in 1968 de prestigieuze Heisman Trophy in ontvangst mocht nemen, een onderscheiding waarvoor menige Amerikaan zo de Nobelprijs zou inleveren.

Simpson was in 1973 de eerste prof die in één seizoen de bal over meer dan 2000 yards verplaatste in de richting van het vijandelijke gebied - een prestatie die tot het collectieve Amerikaanse sportgeheugen behoort. In 1985 maakte hij zijn entree in het heilige der heiligen, de football Hall of Fame, verblijfplaats der goden.

Football voerde hem, the Juice (naar O.J.: orange juice), van het getto van Portrero Hill in San Francisco naar een villa van acht miljoen aan Hollywoods Rockingham Avenue. Simpson is, advocaat Cochran herhaalde het in de rechtzaal nog eens, 'de verpersoonlijking van de Amerikaanse droom'. Voor zwart, maar zeker ook voor blank Amerika.

En zo'n halfgod zou van zijn Olympus afdalen om zijn ex-vrouw de keel af te snijden en haar vriend met messteken af te maken?

De immense publiciteit rond de zaak, die wordt bijgewoond door zo'n duizend journalisten, vormt een derde punt dat de juridische kwestie - man beschuldigd van dubbele moord - overschaduwt.

Hoewel de juryleden tijdens het proces zoveel mogelijk van de buitenwereld worden afgesloten, weten ze natuurlijk wel wie de man is die ze dienen te beoordelen, wat er aan zijn rechtzaak is voorafgegaan en waarom de zaal zo uitpuilt.

Ongetwijfeld weten ze ook wat de gevolgen zullen zijn wanneer ze Simpson schuldig bevinden. Nadat in 1992 de blanke agenten die de zwarte Rodney King hadden mishandeld werden vrijgesproken, leidde dat in LA en andere steden tot hevige rellen.

Een veroordeling van O.J. Simpson zal veel zwarten andermaal tot de conclusie brengen dat het blanke establishment een zwarte broeder een loer heeft gedraaid. Dat zal ongetwijfeld in nog heftiger mate dan in 1992 tot uitbarstingen van geweld leiden.

Wie verwacht dat juryleden onder die stroom van oneigenlijke argumenten en invloeden tot een zuiver oordeel zullen komen, heeft een erg positief mensbeeld.

Maar in het absurdistische juridische theater waarin O.J. Simpson zijn tragische hoofdrol speelt, is de pure schuldvraag allang bijzaak geworden. De Simpson-case is hoogwaardig televisie-amusement en voor de buis doet Amerika aan collectief zelfonderzoek op de analysedivan van Cochran, Darden en Clark.

Bert Wagendorp

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden